NASA phát hiện dấu hiệu bất thường trên khắp châu Á sau xung đột tại Iran

Cách thủ đô Phnom Penh của Campuchia khoảng 80km, tại tỉnh nông nghiệp Kampong Speu, ông Vuth Dara buộc phải sa thải 2 trong số 5 nhân viên, cho các con nghỉ học tiếng Anh và quay lại dùng bếp than thay cho bếp điện khi giá nhiên liệu tăng vọt khiến việc kinh doanh đá cây rơi vào khó khăn.

Giá xăng tại quốc gia Đông Nam Á này đã tăng hơn 40% sau các cuộc không kích của Mỹ nhằm vào Iran hồi tháng 2, làm gián đoạn nguồn cung năng lượng qua eo biển Hormuz. Dù giá nhiên liệu đã hạ nhiệt phần nào sau lệnh ngừng bắn ngắn ngủi, chi phí vận chuyển và vận hành vẫn ở mức cao, tạo áp lực lớn lên các hộ gia đình và doanh nghiệp nhỏ.

Giờ đây, nguy cơ xung đột bùng phát trở lại khiến nhiều người Campuchia như Dara lo ngại giá nhiên liệu sẽ tiếp tục leo thang.

"Tôi buộc gia đình phải đưa ra những lựa chọn khó khăn", người đàn ông 45 tuổi, cha của 3 người con, chia sẻ. Doanh số bán đá của ông đã giảm từ khoảng 50 bao xuống còn 20 bao mỗi ngày. Trong khi đó, khoản vay ngân hàng trị giá 20.000 USD treo lơ lửng khiến ông lo ngại sẽ mất cả nhà lẫn cơ sở kinh doanh nếu khủng hoảng kéo dài.

Chiến sự ở Trung Đông làm "tắt đèn" nhiều khu vực châu Á

Theo phân tích của Bloomberg kết hợp dữ liệu vệ tinh của NASA, tác động của cuộc xung đột Iran đang lan rộng trên khắp châu Á, đến mức có thể quan sát từ không gian.

Dữ liệu vệ tinh của NASA cho thấy gần 60% diện tích đất liền tại châu Á ghi nhận mức suy giảm bất thường về cường độ ánh sáng ban đêm kể từ khi xung đột nổ ra. Sau lệnh ngừng bắn hồi tháng 6, tỷ lệ này giảm nhẹ xuống còn 54%, song nếu giao tranh tái diễn, nhiều nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu nhiên liệu như Bangladesh, Pakistan hay Campuchia sẽ tiếp tục chịu áp lực lớn.

Đáng chú ý, tình trạng suy giảm ánh sáng tập trung chủ yếu ở khu vực ngoài các đô thị lớn, cho thấy gánh nặng đang đè nặng lên các cộng đồng nông thôn nghèo nhiều hơn so với các trung tâm kinh tế và công nghiệp.

Mặc dù cường độ ánh sáng ban đêm không phản ánh trực tiếp tình hình kinh tế, đây được xem là chỉ báo cho thấy nhiều hộ gia đình và doanh nghiệp đã phải cắt giảm tiêu thụ điện hoặc thu hẹp hoạt động do chi phí năng lượng tăng cao.

Châu Á đối mặt cú sốc năng lượng lớn

Theo Bloomberg Economics, hơn 80% lượng dầu đi qua eo biển Hormuz được vận chuyển tới các thị trường châu Á. Vì vậy, bất kỳ sự gián đoạn nào tại tuyến hàng hải này đều có thể gây tác động nặng nề nhất tới các nền kinh tế đang phát triển vốn phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng.

Ông Matteo Lanzafame, Giám đốc bộ phận nghiên cứu kinh tế vĩ mô của Ngân hàng Phát triển châu Á, nhận định các quốc gia đang phát triển trong khu vực "gần như phụ thuộc hoàn toàn vào năng lượng nhập khẩu".

"Nếu xét theo lượng dầu bị rút khỏi nguồn cung toàn cầu, đây có thể là cú sốc lớn nhất trong lịch sử", ông nói.

Bloomberg Economics đã xếp hạng các nền kinh tế châu Á dễ tổn thương nhất trước cú sốc dầu mỏ dựa trên mức độ phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu và thu nhập bình quân, sau đó đối chiếu với dữ liệu ánh sáng ban đêm trước và trong thời gian xảy ra xung đột.

Bangladesh là quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi hơn 70% diện tích đất ghi nhận mức giảm ánh sáng vào tháng 5 so với cùng kỳ năm trước. Myanmar, Pakistan, Trung Quốc, Ấn Độ và Campuchia cũng chứng kiến tình trạng tương tự trên diện rộng, dù một số nơi đã cải thiện trong tháng 6.

Dự báo tăng trưởng giảm, hóa đơn nhập khẩu năng lượng tăng mạnh

Theo ADB, giá nhiên liệu tăng đã ảnh hưởng rõ rệt đến du lịch, vận tải và các ngành tiêu thụ nhiều năng lượng, đặc biệt tại những khu vực ngoài đô thị lớn.

Ngân hàng này đã hạ dự báo tăng trưởng GDP của các nền kinh tế đang phát triển tại châu Á, Thái Bình Dương năm nay từ 5,1% xuống còn 4,9%, đồng thời nâng dự báo lạm phát lên 4,3%.

ADB cũng cảnh báo giá dầu có thể duy trì cao hơn đáng kể so với giai đoạn trước chiến sự đến năm 2027 do chuỗi cung ứng hàng hóa cần nhiều thời gian để phục hồi.

Trong khi đó, Cơ quan Năng lượng Quốc tế ước tính hóa đơn nhập khẩu năng lượng của Đông Nam Á sẽ gần như tăng gấp đôi trong năm nay, lên khoảng 160 tỷ USD.

Đông Nam Á đẩy mạnh tìm nguồn năng lượng mới

Áp lực đảm bảo nguồn cung nhiên liệu cũng khiến nhiều đồng minh của Mỹ trong khu vực tăng cường tiếp xúc với các đối tác khác.

Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. đã trao đổi với Tổng thống Nga Vladimir Putin về hợp tác năng lượng tại hội nghị ở Kazan hồi tháng 6. Indonesia và Thái Lan cũng thúc đẩy quan hệ năng lượng với Moscow nhằm đa dạng hóa nguồn cung.

Trong khi đó, Campuchia vừa khởi công dự án thủy điện gần 1 tỷ USD do Trung Quốc hậu thuẫn, còn Lào mở rộng kết nối lưới điện với Bắc Kinh để củng cố an ninh năng lượng dài hạn.

Bộ trưởng Mỏ và Năng lượng Campuchia Keo Rottanak cho biết Chính phủ sẽ tiếp tục hỗ trợ các hộ gia đình và doanh nghiệp nếu giá năng lượng vẫn duy trì ở mức cao. Theo ông, việc gia tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo đã giúp giảm bớt tác động tài chính từ cuộc chiến.

Doanh nghiệp và người dân chịu sức ép ngày càng lớn

Tại đảo Malapascua của Philippines, nơi điện chủ yếu được sản xuất bằng máy phát chạy dầu diesel, chủ khu nghỉ dưỡng lặn biển Matt Reed cho biết chi phí nhiên liệu đã tăng gấp đôi, trong khi lượng khách đặt phòng giảm khoảng 25%.

"Từ chi phí mua vật tư, vận hành cửa hàng lặn đến tiền điện của khu nghỉ dưỡng, mọi thứ đều đắt đỏ hơn rất nhiều", ông nói.

Ngay từ khi xung đột nổ ra, nhiều chính phủ châu Á đã triển khai các biện pháp giảm thuế, trợ cấp và tiết kiệm năng lượng để giảm bớt tác động.

Việt Nam cắt giảm một số chuyến bay, Trung Quốc và Thái Lan siết xuất khẩu nhiên liệu tinh chế, còn Philippines ban bố tình trạng khẩn cấp về năng lượng.

Tại Bangladesh, cuộc khủng hoảng đã khiến hóa đơn nhập khẩu năng lượng tăng thêm khoảng 2,5 tỷ USD. Nước này buộc phải mua khí tự nhiên hóa lỏng trên thị trường giao ngay với mức giá gần gấp 3 lần thông thường.

Tình trạng thiếu điện khoảng 300 MW khiến nhiều nhà máy phải tạm dừng xây dựng hoặc cắt giảm sản xuất. Các văn phòng hạn chế sử dụng điện, trung tâm thương mại và nhà hàng phải đóng cửa sớm hơn, trong khi khu vực nông thôn phải chịu cảnh mất điện nhiều giờ mỗi ngày.

Theo ông Lanzafame, châu Á có nguy cơ phải hứng chịu những "vết sẹo" kinh tế kéo dài tương tự thời kỳ đại dịch nếu các hộ gia đình tiếp tục vay nợ và doanh nghiệp buộc phải cắt giảm lao động hoặc thu hẹp quy mô hoạt động.

Đối với ông Dara, hậu quả từ cuộc chiến cách quê hương hàng nghìn km đã hiện hữu trong từng ngày kinh doanh.

"Khi người dân ngừng ra ngoài và cắt giảm chi tiêu, mọi loại hình kinh doanh đều bị ảnh hưởng", ông nói.