Ngày 3/1/2026, Trái Đất tiến gần nhất đến Mặt Trời

Theo các chuyên gia về thiên văn, ngày 3/1/2026 sẽ diễn ra điểm cận nhật, tức là thời điểm Trái Đất tiến gần nhất đến Mặt Trời. Lúc này, Trái Đất cách Mặt Trời hơn 2,5 triệu km so với điểm viễn nhật - thời điểm Trái Đất cách xa Mặt Trời nhất.

Điều này thường khiến nhiều người ở Bắc bán cầu cảm thấy khó hiểu. Bởi lẽ, tại sao cao điểm của mùa đông lại rơi vào đúng khi Trái Đất ở vị trí gần Mặt Trời nhất - nguồn năng lượng khổng lồ mang lại hơi ấm cho Trái Đất?

Thực ra, cách giải thích khá đơn giản, nhất là khi Trái Đất còn có bán cầu Nam. Ở bán cầu này, thời điểm Trái Đất ở gần Mặt Trời nhất lại trùng với mùa hè. Điều quan trọng cần ghi nhớ là các mùa trong năm hình thành do trục Trái Đất bị nghiêng, chứ không phải vì khoảng cách giữa Trái Đất và Mặt Trời. Thực tế, khoảng cách này chỉ chênh lệch khoảng 3% giữa điểm xa nhất và gần nhất trên quỹ đạo, dù khi tính bằng triệu kilômét thì nghe có vẻ rất lớn.

Vậy các mùa được tạo ra như thế nào? Nguyên nhân là do trục Trái Đất nghiêng khoảng 23,5 độ so với mặt phẳng quỹ đạo. Khi bán cầu nơi chúng ta sinh sống nghiêng về phía Mặt Trời, khu vực đó nhận được nhiều ánh sáng hơn, tạo nên mùa hè. Ngược lại, khi bán cầu ấy nghiêng ra xa Mặt Trời, lượng ánh sáng nhận được giảm đi và mùa đông xuất hiện.

Vậy vì sao lại có điểm cận nhật và điểm viễn nhật? Nguyên nhân nằm ở quỹ đạo chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời. Dù trong sách vở hay hình minh họa đơn giản, quỹ đạo này thường được vẽ như một hình tròn nhưng trên thực tế, nó là một hình elip hơi dẹt. Hình dạng của elip này còn thay đổi rất chậm theo thời gian do lực hấp dẫn từ các hành tinh lớn trong Hệ Mặt Trời, đặc biệt là Sao Mộc và Sao Thổ, trong chu kỳ hàng trăm nghìn năm.

Theo NASA, quỹ đạo Trái Đất không hoàn toàn tròn mà chỉ “gần tròn”. Lực hút của các hành tinh khí khổng lồ khiến quỹ đạo này lúc thì gần hình tròn, lúc lại hơi kéo dài hơn. Mức độ “dẹt” của quỹ đạo được gọi là độ lệch tâm. Khi độ lệch tâm thay đổi, khoảng cách giữa Trái Đất và Mặt Trời cũng thay đổi theo.

Độ lệch tâm chính là lý do khiến độ dài các mùa trong năm không hoàn toàn bằng nhau. Hiện nay, mùa hè ở Bắc bán cầu dài hơn mùa đông khoảng 4,5 ngày, còn mùa xuân dài hơn mùa thu khoảng 3 ngày. Khi quỹ đạo Trái Đất tiến gần hơn tới hình tròn, sự chênh lệch độ dài giữa các mùa sẽ giảm dần.

Ở thời điểm hiện tại, quỹ đạo Trái Đất có độ lệch tâm rất nhỏ, khoảng 0,0167, tức là gần như hình tròn. Vì vậy, các mùa có độ dài gần tương đương nhau, dù vẫn tồn tại chênh lệch nhỏ. Về mặt thiên văn, các mùa được xác định dựa trên vị trí của Trái Đất trên quỹ đạo quanh Mặt Trời. Dù một năm luôn có độ dài gần như không đổi, thời gian Trái Đất đi qua từng đoạn của quỹ đạo lại khác nhau khiến các mùa dài ngắn không giống nhau. Đặc biệt, Trái Đất di chuyển nhanh hơn khi ở gần Mặt Trời và chậm hơn khi ở xa.

Điều này phù hợp với định luật thứ hai của Kepler: Trái Đất không chuyển động với tốc độ không đổi quanh Mặt Trời, mà nhanh nhất ở điểm cận nhật (gần Mặt Trời nhất) và chậm nhất ở điểm viễn nhật (xa Mặt Trời nhất).

Hiện nay, điểm viễn nhật rơi vào mùa hè ở Bắc bán cầu, còn điểm cận nhật lại trùng với mùa hè ở Nam bán cầu. Vì vậy, mùa hè ở Bắc bán cầu đang dài hơn mùa hè ở Nam bán cầu khoảng 4 ngày. Tuy nhiên, sự chênh lệch này không cố định. Do lịch của con người không hoàn toàn khớp với chuyển động thực tế của Trái Đất, thời điểm cận nhật và viễn nhật sẽ dần thay đổi theo thời gian. Trong khoảng 1.000 năm tới, mùa hè ở Bắc bán cầu sẽ dài hơn hiện nay thêm vài giờ.

Hiện tại, điểm cận nhật và viễn nhật khá gần với các ngày chí (ngày dài nhất và ngắn nhất trong năm), nhưng việc chúng chỉ cách nhau vài tuần chỉ là một sự trùng hợp. Trong quá khứ và tương lai xa, chúng có thể trùng hoặc cách xa nhau rất nhiều. Ví dụ, từng có thời điểm điểm cận nhật trùng với chí tháng 12 và trong tương lai hàng nghìn năm nữa, điểm cận nhật sẽ trùng với điểm phân tháng 3.

Tóm lại, việc Trái Đất ở gần Mặt Trời nhất vào mùa đông chỉ xảy ra ở một bán cầu và đơn giản là một sự trùng hợp ngẫu nhiên. Hiện tượng này không cố định và sẽ tiếp tục thay đổi theo thời gian.