Nghi vấn nhiễm khuẩn, hãng sữa hàng đầu thế giới thông báo thu hồi khẩn: Kết quả chỉ là 'báo động giả' nhưng thiệt hại ngoài sức tưởng tượng

Tháng 8/2013, Fonterra – tập đoàn sữa lớn nhất New Zealand và là một trong những nhà xuất khẩu nguyên liệu sữa hàng đầu thế giới bất ngờ rơi vào khủng hoảng khi thông báo thu hồi toàn cầu một số lô whey protein concentrate (WPC80) do nghi ngờ nhiễm Clostridium botulinum, loại vi khuẩn có thể gây ngộ độc botulism nguy hiểm. Dù kết quả điều tra sau đó xác định đây là báo động giả, hệ lụy về tài chính, thị trường và niềm tin người tiêu dùng vẫn đặc biệt nặng nề, trở thành một trong những bài học kinh điển của ngành thực phẩm toàn cầu.

Từ nghi ngờ vi sinh đến phản ứng dây chuyền

Nguồn cơn sự việc bắt đầu từ các lô WPC80 được sản xuất năm 2012. Sau quá trình kiểm nghiệm nội bộ, Fonterra phát hiện dấu hiệu liên quan đến nhóm vi khuẩn Clostridium và trong bối cảnh thận trọng tối đa về an toàn thực phẩm, tập đoàn đã phát đi cảnh báo nguy cơ liên quan C. botulinum, đồng thời kích hoạt quy trình thu hồi vào đầu tháng 8/2013.

Điểm đặc biệt của vụ việc nằm ở tính chất chuỗi cung ứng. WPC80 không phải sản phẩm tiêu dùng cuối, mà là nguyên liệu đầu vào cho hàng loạt sản phẩm như sữa công thức trẻ em, đồ uống dinh dưỡng và thực phẩm bổ sung tại nhiều quốc gia. Chỉ một nghi ngờ ở khâu nguyên liệu đã kéo theo phản ứng dây chuyền, ảnh hưởng tới hàng trăm thương hiệu và thị trường trên toàn cầu, với khối lượng sản phẩm liên quan ước tính lên tới hàng nghìn tấn.

Trung Quốc là tâm điểm của khủng hoảng niềm tin

Tác động mạnh mẽ nhất xuất hiện tại Trung Quốc, thị trường nhập khẩu sữa lớn và đặc biệt nhạy cảm với các vấn đề an toàn thực phẩm. Trong bối cảnh người tiêu dùng Trung Quốc vẫn còn ám ảnh bởi các bê bối sữa trước đó, thông tin về nghi ngờ nhiễm khuẩn nhanh chóng được truyền thông đưa tin dồn dập, tạo ra làn sóng lo ngại diện rộng.

Các biện pháp kiểm soát nhập khẩu được áp dụng đối với những sản phẩm liên quan đến New Zealand, khiến không chỉ Fonterra mà cả hình ảnh ngành sữa nước này bị đặt dưới “kính hiển vi”. Uy tín gây dựng trong nhiều thập kỷ bị thử thách chỉ trong vài ngày.

Báo động giả, nhưng cái giá phải trả là thật

Đến cuối tháng 8/2013, kết quả kiểm nghiệm chính thức cho thấy vi khuẩn được phát hiện không phải Clostridium botulinum mà là Clostridium sporogenes – chủng không tạo độc tố botulinum trong bối cảnh vụ việc. Điều này đồng nghĩa với việc không có bằng chứng về nguy cơ ngộ độc từ các lô nguyên liệu bị nghi ngờ.

Tuy nhiên, khi cỗ máy khủng hoảng đã vận hành, thiệt hại không thể đảo ngược ngay lập tức. Nhiều đối tác hạ nguồn chịu tổn thất nặng nề về doanh thu và chi phí thu hồi. Đáng chú ý, tranh chấp kéo dài giữa Fonterra và Danone – tập đoàn thực phẩm Pháp có sản phẩm sữa công thức sử dụng nguyên liệu liên quan – kết thúc bằng phán quyết buộc Fonterra bồi thường hàng trăm triệu USD.

Ở cấp độ quản trị, khủng hoảng cũng dẫn tới thay đổi nhân sự cấp cao trong nội bộ Fonterra, phản ánh áp lực trách nhiệm rất lớn dù sự cố cuối cùng được xác định là không gây nguy hiểm thực tế.

Khi “nghi ngờ” đủ sức gây khủng hoảng và bài học cho các doanh nghiệp

Vụ việc Fonterra 2013 cho thấy một thực tế khắc nghiệt của ngành thực phẩm: trong các sản phẩm liên quan trực tiếp đến sức khỏe, đặc biệt là trẻ em, chỉ cần nghi ngờ về an toàn thực phẩm cũng đủ làm sụp đổ niềm tin thị trường. Truyền thông toàn cầu, mạng xã hội và tâm lý phòng vệ của người tiêu dùng có thể khuếch đại rủi ro trong thời gian rất ngắn, vượt xa phạm vi của bằng chứng khoa học ban đầu.

Đồng thời, cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu khiến việc “khoanh vùng” sự cố trở nên phức tạp. Khi không thể xác định nhanh và chính xác phạm vi ảnh hưởng, doanh nghiệp buộc phải mở rộng thu hồi để giảm rủi ro pháp lý và đạo đức, dù cái giá phải trả là vô cùng lớn.

Khủng hoảng Fonterra không chỉ là câu chuyện của một doanh nghiệp, mà là lời cảnh báo cho toàn ngành. Nó nhấn mạnh tầm quan trọng của hệ thống kiểm soát chất lượng, cơ chế báo cáo nội bộ, khả năng truy xuất nguồn gốc và đặc biệt là chiến lược truyền thông khủng hoảng tại các thị trường nhạy cảm.

Trong ngành thực phẩm, nơi ranh giới giữa an toàn và rủi ro đôi khi chỉ cách nhau một kết quả xét nghiệm, phòng ngừa là bắt buộc, nhưng phòng ngừa không đi kèm quản trị rủi ro tốt có thể dẫn tới tổn thất vượt xa bản thân sự cố. Trường hợp Fonterra 2013 là minh chứng rõ ràng: dù sự thật cuối cùng được làm sáng tỏ, cái giá phải trả cho một “nghi ngờ” vẫn có thể kéo dài nhiều năm sau đó.