Ngôi làng tơ lụa sở hữu hàng chục căn biệt thự Pháp cổ, gắn liền với vị danh tướng nhà Trần

Làng lụa hơn 100 năm từng xuất khẩu sản phẩm ra nước ngoài

Nhắc đến những làng lụa nổi tiếng của Việt Nam, nhiều người thường nghĩ ngay đến Vạn Phúc (Hà Nội), Tân Châu (An Giang)... Tuy nhiên, cách Hà Nội khoảng 60km, Nha Xá (Duy Tiên, Hà Nam, nay thuộc Ninh Bình) cũng là một làng nghề dệt lụa có lịch sử hàng trăm năm, từng nổi tiếng với những sản phẩm được đưa đi tiêu thụ ở nhiều nơi trong và ngoài nước. Thậm chí, có thời điểm sản phẩm lụa từ Nha Xá được xuất khẩu, giúp người dân có cuộc sống sung túc, dư dả.

Theo sử liệu, nghề dệt lụa ở Nha Xá hình thành từ cuối thế kỷ 13, đầu thế kỷ 14. Danh tướng Trần Khánh Dư chính là ông tổ truyền nghề của làng.

Đến đầu thế kỷ 18, tiếng tăm của lụa Nha Xá đã lan rộng. Lụa nơi đây nổi tiếng với đặc trưng mềm, óng và bền. Chính vì thế, các thương nhân từ khu vực Sài Gòn - Chợ Lớn tìm đến tận làng để đặt hàng.

Những năm 1920-1940 được xem là giai đoạn phát triển rực rỡ của Nha Xá. Khi nghề dệt phát triển, người dân không chỉ buôn bán trong nước mà còn đưa sản phẩm ra thị trường nước ngoài.

Năm 1931, lụa Nha Xá xuất hiện tại một hội chợ ở Phnom Penh (Campuchia). Năm 1935 có 6 nhà tư sản ở Nha Xá mở cửa hàng kinh doanh lụa tại Sài Gòn, Hong Kong và một số nơi khác.

Đến năm 1938, sản phẩm tiếp tục được giới thiệu tại Hội chợ Huế.

Sau năm 1959, khi phong trào hợp tác xã phát triển, hoạt động sản xuất ở Nha Xá cũng bước sang giai đoạn mới. Toàn làng khi đó tham gia một hợp tác xã, nghề dệt tiếp tục được duy trì nhưng phương thức sản xuất dần thay đổi.

Trước đây, người dân Nha Xá thực hiện gần như trọn vẹn quy trình làm lụa, từ trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ đến dệt thành phẩm. Sau đó, theo thời gian, các công đoạn này được chuyên môn hóa, làng chủ yếu nhập nguyên liệu từ những địa phương khác, tập trung vào dệt và hoàn thiện sản phẩm.

Việc thay đổi nguồn nguyên liệu cũng giúp các cơ sở ở Nha Xá đa dạng hóa sản phẩm. Bên cạnh lụa truyền thống, làng nghề còn sản xuất đũi, tơ xe, lụa hoa, vải lanh... với nhiều kiểu dáng, mẫu mã khác nhau.

Trải qua nhiều thăng trầm, nghề dệt vẫn được duy trì ở Nha Xá. Những khung cửi, sản phẩm lụa cùng các công trình kiến trúc cổ còn lại trong làng góp phần lưu giữ dấu ấn về một thời kỳ hưng thịnh, khi lụa Nha Xá từng được đưa đi tiêu thụ ở nhiều thị trường trong và ngoài nước.

Năm 2016, nghề dệt lụa Nha Xá được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.

Ngôi làng sở hữu hàng chục căn biệt thự Pháp cổ

Ở thời kỳ hưng thịnh, người dân làng lụa Nha Xá gây dựng cơ nghiệp, mở cửa hàng tại Sài Gòn rồi vươn tới các thị trường như Hồng Kông, Nhật Bản.

Sự phát triển của nghề dệt giúp nhiều gia đình trở nên giàu có. Trong làng xuất hiện nhiều căn nhà lớn mang phong cách kiến trúc Pháp. Từng có hàng trăm căn nhà kiểu biệt thự được xây dựng ở Nha Xá trong giai đoạn này.

Theo thời gian, nhiều công trình hư hỏng, xập xệ rồi được xây mới. Đến nay, tại đây vẫn còn tồn tại khoảng 10 căn biệt thự Pháp cổ, trở thành dấu tích hiếm hoi về thời kỳ vàng son của làng nghề.

Những công trình này chủ yếu được thiết kế hài hòa theo phong cách Pháp cổ, sàn gỗ lim, hệ thống cửa, mái, ban công, lan can sắt và cầu thang gỗ. Cách bố trí phổ biến là phòng khách rộng ở trung tâm, hai bên là phòng ngủ, phòng xép, phòng thờ; cầu thang dẫn lên tầng trên, nơi có thêm không gian đọc sách.

Điểm đặc biệt của căn biệt thự là sự kết hợp giữa kiến trúc châu Âu và các chi tiết mang đậm văn hóa Á Đông. Có những ngôi nhà trên mặt tiền còn có ba chữ Hán “Trung - Thiên - Địa”, tạo điểm nhấn cho công trình và cho thấy sự giao thoa giữa hai phong cách kiến trúc.

Các chủ nhân xưa cũng chú trọng đến điều kiện sinh hoạt bên trong nhà. Việc bố trí cửa sổ, hướng gió và nguồn sáng tự nhiên được tính toán để không gian thông thoáng, ấm vào mùa đông và mát hơn trong mùa hè. Cây xanh cũng được bố trí quanh nhà, vừa tạo cảnh quan vừa giúp điều hòa không khí.

Những biệt thự còn lại ở Nha Xá vì thế không chỉ là dấu tích của thời kỳ nghề dệt phát triển mạnh mà còn phản ánh đời sống, gu thẩm mỹ và sự giao thoa văn hóa của một làng nghề từng có thời kỳ thịnh vượng.