Nhà máy thuỷ điện 100 năm tuổi cổ nhất Việt Nam: Do Pháp xây dựng, tọa lạc tại nơi được mệnh danh là ‘Thuỵ Sĩ của đất nước’

Nằm tại xã Tả Van, tỉnh Lào Cai (thuộc thị xã Sa Pa trước đây), Nhà máy thủy điện Cát Cát là một trong hai nhà máy thủy điện cổ nhất Việt Nam, cùng với Nhà máy thủy điện Ankroet ở tỉnh Lâm Đồng. Đây cũng là những công trình thủy điện đầu tiên được người Pháp xây dựng tại Đông Dương, đánh dấu bước khởi đầu cho ngành điện ở Việt Nam cách đây hơn một thế kỷ.

Được khởi công xây dựng vào năm 1925, Nhà máy thủy điện Cát Cát ban đầu có công suất khoảng 50kW. Theo các tư liệu lịch sử còn lưu giữ, nguồn điện từ nhà máy chủ yếu phục vụ hệ thống điện tín, đồng thời cung cấp điện sinh hoạt cho các sĩ quan và binh lính Pháp đóng tại Sa Pa thời bấy giờ.

Trong gần ba thập kỷ đầu vận hành, nhà máy đóng vai trò là nguồn cung điện quan trọng của khu vực. Tuy nhiên, đến năm 1953, trong bối cảnh kháng chiến và phong trào tiễu phỉ diễn ra tại địa phương, để tránh nguy cơ bị phá hoại, chính quyền đã quyết định di dời hệ thống máy phát điện của thủy điện Cát Cát về tỉnh Yên Bái để bảo quản. Từ đó, nhà máy tạm ngừng hoạt động.

Bước ngoặt đến vào năm 1960 khi các chuyên gia Ba Lan tham gia xây dựng Trạm Vật lý địa cầu tại Sa Pa. Sau quá trình nghiên cứu, họ đã hỗ trợ sửa chữa, khôi phục nhà máy, đồng thời thiết kế và chế tạo một tổ máy phát điện mới tại Ba Lan. Nhờ đó, công suất của thủy điện Cát Cát được nâng lên 100kW, đủ đáp ứng nhu cầu điện năng cho Trạm Vật lý địa cầu cùng một số cơ quan trọng yếu của huyện Sa Pa lúc bấy giờ.

Theo đại diện đơn vị quản lý di tích, từ năm 1960 đến năm 1979, nhà máy vận hành ổn định. Để đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng của khu vực trung tâm thị trấn Sa Pa, hệ thống tua-bin tiếp tục được nâng cấp, mở rộng phạm vi cấp điện cho hai khu dân cư lớn.

Sau nhiều thập kỷ hoạt động bền bỉ, Nhà máy thủy điện Cát Cát chính thức khép lại sứ mệnh lịch sử vào năm 1993, khi điện lưới quốc gia được kéo tới Sa Pa. Do công suất nhỏ và không còn đáp ứng được nhu cầu phát triển của địa phương, nhà máy ngừng phát điện. Ông Đỗ Ngọc Minh, người trực tiếp vận hành nhà máy thời điểm đó, là người thực hiện thao tác đóng van nước và ngắt cầu dao, đánh dấu thời khắc kết thúc gần 70 năm vận hành của công trình thủy điện đặc biệt này.

Ngày nay, dù không còn sản xuất điện, Nhà máy thủy điện Cát Cát vẫn được bảo tồn như một chứng tích quý giá của lịch sử ngành điện Việt Nam. Ghi nhận thực tế cho thấy nhiều hạng mục quan trọng như hệ thống tua-bin, bảng điều khiển, máy móc vận hành và các thiết bị kỹ thuật vẫn được lưu giữ gần như nguyên trạng.

Không chỉ bên trong nhà máy, nhiều dấu tích của công trình thủy điện đầu tiên tại Sa Pa cũng còn hiện hữu. Hệ thống cột điện được dựng từ năm 1925 vẫn đứng vững sau một thế kỷ, dù dây dẫn điện không còn. Hiện nay, người dân bản Cát Cát tận dụng các cột điện này để lắp đặt hệ thống chiếu sáng phục vụ sinh hoạt và phát triển du lịch cộng đồng.

Bên cạnh đó, các hạng mục như đập ngăn nước trên suối, mương dẫn nước, bể điều áp, đường ống thép dẫn nước về tua-bin, nhà vận hành và cửa xả nước vẫn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn. Dẫu vậy, dưới tác động của thời gian và điều kiện tự nhiên khắc nghiệt vùng núi cao, nhiều hạng mục đã xuất hiện dấu hiệu xuống cấp, cần được tiếp tục gìn giữ và trùng tu để bảo tồn giá trị lịch sử của một trong những công trình thủy điện lâu đời nhất Việt Nam.

Trải qua hơn 100 năm tồn tại, Nhà máy thủy điện Cát Cát không chỉ là dấu mốc quan trọng trong lịch sử phát triển ngành điện Việt Nam mà còn trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách khi khám phá bản Cát Cát và vùng đất Sa Pa. Công trình hôm nay mang trong mình giá trị kép: vừa là di sản công nghiệp hiếm có, vừa là chứng nhân cho những thăng trầm của lịch sử vùng Tây Bắc.