Nhà tù do Pháp xây dựng cách đây 130 năm, rộng hơn 2.000m2 giữa lòng Thủ đô, ghi dấu tinh thần yêu nước quật cường

Mới đây, Ban Quản lý Di tích nhà tù Hỏa Lò thông báo về việc mở cửa miễn phí tham quan Di tích nhà tù Hỏa Lò trong dịp Quốc khánh 2/9/2026. Theo đó, thực hiện chủ trương của UBND TP. Hà Nội, dưới sự chỉ đạo của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội, nhằm phục vụ nhân dân và du khách trong nước nhân dịp Quốc khánh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Di tích nhà tù Hỏa Lò sẽ mở cửa miễn phí cho công dân Việt Nam tham quan trong ngày 2/9/2026.

Thông tin này nhanh chóng nhận được sự quan tâm của người dân và du khách. Không chỉ là một địa điểm tham quan giữa lòng Thủ đô, nhà tù Hỏa Lò còn là một công trình lịch sử đặc biệt, gắn liền với những năm tháng đấu tranh cách mạng và tinh thần yêu nước quật cường của các thế hệ người Việt Nam.

Trải qua hơn một thế kỷ, những bức tường cùng nhiều hiện vật quý được lưu giữ tại đây đã trở thành những chứng nhân lịch sử, giúp thế hệ hôm nay hiểu hơn về một giai đoạn đầy gian khổ nhưng hào hùng của dân tộc.

Chứng nhân lịch sử giữa lòng Thủ đô

Theo tư liệu của Ban Quản lý Di tích nhà tù Hỏa Lò, vào cuối thế kỷ XIX, trước sự phát triển của các phong trào đấu tranh yêu nước tại Việt Nam, thực dân Pháp từng bước củng cố bộ máy đàn áp, tăng cường lực lượng cảnh sát, hoàn thiện hệ thống tòa án và mở rộng mạng lưới nhà tù. Năm 1896, trên khu vực làng Phụ Khánh, thuộc tổng Vĩnh Xương, huyện Thọ Xương, Hà Nội, thực dân Pháp cho xây dựng nhà tù Trung ương.

Khu vực này vốn là nơi sinh sống và làm nghề của người dân làng Phụ Khánh, nổi tiếng với nghề làm ấm đất, siêu đất và hỏa lò bằng đất để bán khắp kinh kỳ. Do đó, nơi đây được gọi là làng Hỏa Lò.

Sau khi chiếm Hà Nội, thực dân Pháp di dời người dân, phá bỏ chùa Lưu Ly, chùa Bích Thư và chùa Bích Họa để lấy đất xây dựng tòa án, nhà tù. Vì nằm trên đất làng Hỏa Lò, công trình về sau được người dân gọi là nhà tù Hỏa Lò.

Được xây dựng với quy mô lớn và kiên cố, Hỏa Lò có diện tích khoảng 12.908m2, gồm khu canh gác, bệnh xá, xưởng lao động, các khu giam giữ và hệ thống xà lim. Bao quanh nhà tù là tường đá cao 4m, dày 0,5m, phía trên gắn mảnh chai và dây điện cao thế cùng bốn tháp canh ở các góc.

Theo thiết kế ban đầu, nhà tù chỉ dành cho khoảng 450 người nhưng có thời điểm thực dân Pháp giam giữ tới 2.000 tù nhân.

Dù chưa hoàn thiện, từ năm 1899, Hỏa Lò đã được đưa vào sử dụng do thực dân Pháp bắt giữ ngày càng nhiều người đấu tranh chống chế độ thuộc địa. Những năm sau đó, nhà tù liên tục được sửa chữa, mở rộng và tăng cường các biện pháp chống vượt ngục.

Hỏa Lò từng giam giữ nhiều nhà yêu nước, cách mạng như Phan Bội Châu, Lương Văn Can, Nguyễn Quyền, Hồ Tùng Mậu, Nguyễn Lương Bằng... Đặc biệt, 5 nguyên Tổng Bí thư của Đảng là Nguyễn Văn Cừ, Trường Chinh, Lê Duẩn, Nguyễn Văn Linh và Đỗ Mười cũng từng bị giam tại đây.

Trong nhiều thập kỷ, hàng vạn chiến sĩ yêu nước và cách mạng Việt Nam phải sống trong chế độ giam cầm hà khắc, chịu nhiều hình thức tra tấn, đàn áp. Trước đòn roi và ngục tù, họ vẫn kiên định lý tưởng, giữ vững khí tiết, biến nơi giam cầm thành “trường học” cách mạng để học tập, truyền bá lý luận và tổ chức đấu tranh. Nhiều người còn mưu trí vượt ngục, trở về với tổ chức và tiếp tục sự nghiệp đấu tranh vì độc lập dân tộc.

Sau khi miền Bắc được giải phóng vào tháng 10/1954, Nhà nước Việt Nam tiếp quản nhà tù Hỏa Lò. Trong một thời gian ngắn, nơi đây được sử dụng để tạm giam những người vi phạm pháp luật.

Từ ngày 5/8/1964 đến 31/3/1973, Hỏa Lò tiếp tục được sử dụng để giam giữ các phi công Mỹ bị bắt sau khi máy bay bị bắn rơi trong cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc Việt Nam. Trong thời gian này, một số phi công Mỹ gọi nơi đây bằng biệt danh “Hà Nội Hilton”.

Năm 1993, nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của Thủ đô, Nhà nước quyết định chuyển đổi một phần khu vực nhà tù Hỏa Lò để xây dựng “Tháp trung tâm”, giữ lại phần tiếp giáp phố Hỏa Lò để bảo tồn, tôn tạo thành Khu di tích nhà tù Hỏa Lò. Nơi đây hiện lưu giữ đài tưởng niệm các chiến sĩ yêu nước, cách mạng đã hy sinh cùng nhiều hiện vật, hình ảnh và tư liệu quý, trong đó có chiếc máy chém từng được thực dân Pháp sử dụng để hành quyết tù nhân.

Nhà tù Hỏa Lò là chứng tích về sự hy sinh, ý chí kiên cường của các chiến sĩ cách mạng, đồng thời là bằng chứng tố cáo chế độ nhà tù hà khắc của thực dân Pháp. Năm 1997, di tích được xếp hạng Di tích lịch sử Quốc gia.

Ngày nay, phần di tích được bảo tồn rộng hơn 2.000m2, chỉ bằng 1/5 diện tích ban đầu, trở thành “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống yêu nước, cách mạng và là điểm đến thu hút đông đảo du khách trong nước, quốc tế.

“Địa chỉ đỏ” giáo dục tinh thần cách mạng, yêu nước cho thế hệ trẻ

Sau 130 năm, Di tích nhà tù Hỏa Lò không chỉ lưu giữ những dấu tích vật chất của một nhà tù được xây dựng từ cuối thế kỷ XIX mà còn là nơi tưởng niệm những chiến sĩ yêu nước, cách mạng đã hy sinh trong quá trình đấu tranh vì độc lập, tự do của dân tộc.

Đài tưởng niệm trong khuôn viên di tích là một không gian đặc biệt, nhắc nhớ về những con người đã trải qua năm tháng tù đày nhưng vẫn giữ vững ý chí, niềm tin và tinh thần đấu tranh.

Ngày 18/6/1997, Di tích lịch sử Nhà tù Hỏa Lò được công nhận, xếp hạng cấp Quốc gia. Cùng năm đó, di tích chính thức mở cửa đón khách trong nước và quốc tế tham quan, nghiên cứu, học tập.

Những năm qua, Ban Quản lý Di tích nhà tù Hỏa Lò không ngừng đổi mới cách thức giới thiệu lịch sử, xây dựng nội dung thuyết minh phù hợp với từng nhóm tuổi, kết hợp lời kể của thuyết minh viên với âm thanh và các hình thức trải nghiệm trực quan.

Các trưng bày chuyên đề, hoạt cảnh tái hiện sự kiện lịch sử cũng được tổ chức thường xuyên, giúp công chúng hiểu rõ hơn về những giai đoạn đấu tranh cách mạng và tinh thần yêu nước, ý chí kiên cường của các chiến sĩ trong lao tù.

Di tích cũng ứng dụng công nghệ để mở rộng cách tiếp cận lịch sử. Hệ thống thuyết minh tự động cung cấp 35 câu chuyện qua lời kể của những người từng bị giam giữ tại Hỏa Lò. Các chương trình trưng bày trực tuyến như Thắp lửa yêu thương, Sắt - Son, Lời thề quyết tử được giới thiệu trên Spotify và Apple Podcasts. Trang Fanpage Facebook “Di tích nhà tù Hỏa Lò - Hoa Lo Prison Relic” thường xuyên đăng tải các nội dung lịch sử theo cách gần gũi, thu hút sự quan tâm của đông đảo công chúng.

Đặc biệt, Hỏa Lò đã xây dựng chuỗi chương trình tham quan đêm “Đêm thiêng liêng”, gồm 3 chương trình: Sáng ngời tinh thần Việt, Sống như những đóa hoa và Lửa thanh xuân. Thông qua các câu chuyện, hình ảnh và hoạt cảnh tái hiện cuộc sống lao tù, tình đồng chí, tình mẫu tử, sự hy sinh của các nữ chiến sĩ và những cuộc đấu tranh, vượt ngục, chương trình góp phần khắc họa chân thực hình ảnh những người yêu nước, cách mạng kiên trung, không khuất phục trước gian khổ và kẻ thù.

Vào các dịp lễ lớn như 30/4, 2/9 và Tết Nguyên đán, Di tích nhà tù Hỏa Lò thường thu hút đông đảo khách tham quan. Theo Sở Du lịch Hà Nội, trong kỳ nghỉ Quốc khánh 2/9/2025 kéo dài 4 ngày, từ 30/8 đến 2/9, di tích đã đón 26.420 lượt khách.

Với chính sách miễn phí vé trong ngày 2/9 năm nay, người dân sẽ có thêm cơ hội tham quan, tìm hiểu lịch sử và khám phá một trong những di tích tiêu biểu của Thủ đô.