Ông Trump muốn tấn công Iran, giá dầu sẽ sớm vọt lên 120 USD/thùng?

Câu hỏi liệu Tổng thống Mỹ Donald Trump có ra lệnh tấn công quân sự vào Iran hay không đã trở thành tâm điểm chú ý của dư luận quốc tế trong hai tuần qua. Giữa lúc nhà cầm quyền tại Tehran đối mặt với làn sóng biểu tình toàn quốc đòi cải cách kinh tế - xã hội, ông Trump đã liên tục đưa ra những tuyên bố cứng rắn, cảnh báo Iran không được dùng bạo lực đàn áp người biểu tình.

Hôm 13/1, trước khi nhận báo cáo từ Lầu Năm Góc về các phương án tấn công quân sự, Tổng thống Trump đăng tải thông điệp trên mạng xã hội kêu gọi người dân Iran tiếp tục biểu tình và chiếm giữ các cơ quan chính phủ. Ông Trump thậm chí còn ám chỉ khả năng can thiệp quân sự khi nhắn nhủ người biểu tình rằng "sự giúp đỡ đang đến".

Tuy nhiên, chỉ một ngày sau, ngày 14/1, ông Trump bất ngờ thay đổi lập trường. Tổng thống Mỹ cho biết đã nhận được cam kết từ "các nguồn tin quan trọng" rằng Iran đã chấm dứt việc giết hại người biểu tình và không tiến hành hành quyết người dân.

Động thái này được cho là kết quả của nỗ lực ngoại giao khẩn cấp từ nhóm đồng minh Mỹ tại Trung Đông, bao gồm Ả Rập Xê-út, Qatar, Oman và Thổ Nhĩ Kỳ, nhằm ngăn chặn các cuộc không kích vào Tehran.

Các quốc gia này cảnh báo rằng can thiệp quân sự có thể châm ngòi cho xung đột quy mô lớn trong khu vực. Mặc dù nhiều nước Ả Rập theo đa số Sunni không hài lòng với ảnh hưởng ngày càng tăng của Iran theo dòng Shia, họ vẫn lo ngại về nguy cơ Iran và các đồng minh trả đũa, khủng hoảng người tị nạn ồ ạt, cũng như viễn cảnh nội chiến dẫn đến sự sụp đổ của nhà nước Iran.

Trong khi đó, chính quyền Iran được cho là đã dập tắt các cuộc biểu tình bằng đàn áp đẫm máu với số người thiệt mạng lên tới hàng nghìn. Tehran cũng cắt đứt gần như hoàn toàn liên lạc điện thoại và internet quốc tế, khiến đất nước bị cô lập khỏi thế giới bên ngoài.

Iran quan trọng hơn Venezuela đối với thị trường dầu mỏ thế giới

Trong khi thị trường dường như ít bị tác động bởi biến động ngành dầu mỏ Venezuela, các nhà đầu tư lại lo ngại sâu sắc hơn nhiều về những tác động tiềm tàng từ bất ổn nội bộ và nguy cơ leo thang xung đột quốc tế liên quan đến Iran. Vậy nỗi lo này có thực sự có cơ sở?

Các chuyên gia năng lượng và tài nguyên đồng thuận rằng nếu tình hình Iran vượt khỏi tầm kiểm soát, hậu quả sẽ lan tỏa mạnh mẽ đến thị trường dầu mỏ và tài chính toàn cầu - điều không xảy ra sau khi Nicolás Maduro bị lật đổ ở Venezuela. Lý do chính: Iran sản xuất gấp bốn lần lượng dầu so với Venezuela.

"Iran là nhà sản xuất lớn thứ ba trong OPEC, đáp ứng khoảng 4% nhu cầu toàn cầu, trong khi Venezuela chỉ chiếm khoảng 1%", ông Andreas Goldthau, Giám đốc Trường Chính sách Công Willy Brandt thuộc Đại học Erfurt (Đức), phân tích.

Theo chuyên gia này, Iran xuất khẩu khoảng 2 triệu thùng dầu mỗi ngày, so với chỉ 350.000 thùng của Venezuela. "Thị trường toàn cầu sẽ chịu tổn thất nặng nề hơn nhiều nếu nguồn cung dầu của Iran bị gián đoạn", chuyên gia Goldthau nhấn mạnh.

Ngoài ra, lo ngại về xung đột khu vực tại vùng Vịnh là yếu tố then chốt khiến Iran trở nên đặc biệt nhạy cảm. "Khoảng một nửa trữ lượng dầu mỏ thế giới và một phần ba sản lượng dầu toàn cầu tập trung ở Trung Đông. Những biến động chính trị tại Iran tác động đến thị trường mạnh mẽ hơn rất nhiều so với Venezuela", ông Goldthau đánh giá.

Mặc dù theo số liệu OPEC, trữ lượng dầu mỏ ước tính của Venezuela lên tới 303 tỷ thùng - lớn nhất thế giới (1 thùng = 159 lít hoặc 55 gallon) - phần lớn là dầu thô nặng, chỉ có thể khai thác và chế biến bằng công nghệ chuyên dụng. Hơn nữa, phần lớn trữ lượng này nằm ở vành đai Orinoco hẻo lánh, khó tiếp cận.

Tương tự Venezuela, Iran cũng chịu tác động nghiêm trọng từ các lệnh trừng phạt quốc tế nhắm vào ngành dầu mỏ. Nước này bị cắt đứt khỏi công nghệ khoan và khai thác hiện đại, trong khi chi phí bảo trì tăng cao do thiếu phụ tùng thay thế và đầu tư cơ sở hạ tầng không đầy đủ. Việc nhà nước kiểm soát toàn bộ ngành công nghiệp càng khiến đầu tư nước ngoài trở nên khó khăn hơn, theo ông Andreas Goldthau.

Vấn đề tương tự cũng xảy ra ở khâu chế biến. "Các nhà máy lọc dầu của Iran không sản xuất được các sản phẩm dầu mỏ đạt chất lượng mà thị trường phương Tây yêu cầu. Nguyên nhân không chỉ từ lệnh trừng phạt mà còn do các cuộc tấn công của Israel và Mỹ vào lĩnh vực 'midstream' (trung nguồn) của Iran", ông Goldthau chỉ ra.

Trong ngành dầu khí, "midstream" đề cập đến hoạt động vận chuyển, lưu trữ và xử lý ban đầu dầu thô cũng như khí tự nhiên sau khai thác. Theo Hiệp hội GPA Midstream có trụ sở tại Mỹ, nhiệm vụ của các công ty trong lĩnh vực này là đảm bảo hiệu quả hậu cần và độ tin cậy trong giao hàng bất chể sản lượng có biến động ở các quốc gia như Iran hay Venezuela.

Đội tàu bóng tối - công cụ né tránh trừng phạt

Giống như trường hợp của Nga, đội tàu chở dầu ngầm (shadow fleet) của Iran đóng vai trò then chốt trong việc lách lệnh trừng phạt. "Chế độ trừng phạt của phương Tây đã buộc Iran phải dự trữ một phần sản lượng trên biển. Ngày càng nhiều tàu chở dầu được sử dụng để bù đắp cho năng lực vận chuyển hạn chế trên đất liền", ông Goldthau giải thích.

Các kho chứa nổi này chủ yếu neo đậu tại Đông Nam Á, gần các khách hàng như Trung Quốc - quốc gia tiêu thụ hơn 90% sản lượng dầu Iran. "Có một lượng dầu khổng lồ của Iran đang nằm trên vùng biển quốc tế ngoài khơi Malaysia", ông Goldthau tiết lộ.

Tehran sử dụng Công ty Vận tải Dầu khí Quốc gia Iran (NITC) cho hoạt động này - một trong những đội tàu chở dầu lớn nhất thế giới. Để lách lệnh trừng phạt, các tàu Iran hoạt động tương tự tàu Nga: chuyển dầu bị trừng phạt sang các tàu không mang cờ Iran trên biển (ship-to-ship transfer) nhằm tạo thuận lợi cho việc vận chuyển.

Nền kinh tế phụ thuộc quá mức vào công nghiệp dầu mỏ cũng là yếu tố đẩy Iran vào vòng xoáy biểu tình - đàn áp đẫm máu. Tình hình xã hội ở Iran có nhiều điểm tương đồng với Venezuela: cơ sở hạ tầng dầu mỏ xuống cấp, trợ cấp năng lượng ngốn ngân sách nhà nước, và chính phủ ngày càng khó cung ứng năng lượng giá rẻ cho dân. Hệ quả là khủng hoảng tài chính, mất giá tiền tệ, siêu lạm phát và làn sóng biểu tình lan rộng.

Một kịch bản cụ thể có thể gây nguy hiểm chết người cho chế độ giáo sĩ tại Tehran: nếu công nhân ngành dầu mỏ gia nhập phong trào biểu tình, điều đó có thể báo hiệu hồi chuông báo tử cho chế độ thần quyền Iran. Hiện vẫn chưa rõ liệu bất ổn đã lan đến tỉnh Khuzestan - khu vực dầu mỏ quan trọng nhất Iran - hay chưa. Tạp chí Fortune (Mỹ) cho biết chưa phát hiện dấu hiệu nào cho thấy xuất khẩu dầu giảm sút.

Tuy nhiên, không ai có thể dự đoán điều gì sẽ xảy ra nếu công nhân dầu mỏ hưởng ứng lời kêu gọi đình công của Reza Pahlavi - con trai lưu vong của vị Shah cuối cùng Iran. Chính các cuộc đình công dầu mỏ đã lật đổ Shah năm 1978. Áp lực lên ông trở nên quá lớn đến mức chỉ trong vài tháng, chế độ quân chủ sụp đổ và bị thay thế bởi giáo sĩ Shia cứng rắn Ayatollah Khomeini.

Hiệu ứng domino khó lường trước hậu quả

Nếu chế độ Cộng hòa Hồi giáo Iran sụp đổ, cán cân quyền lực khu vực sẽ thay đổi căn bản. "Kịch bản tốt nhất là thay đổi chế độ hoàn toàn. Kịch bản tồi tệ nhất là xung đột nội bộ kéo dài và chế độ hiện tại tiếp tục duy trì quyền lực", ông Mark Mobius, nhà đầu tư tiên phong vào các thị trường mới nổi châu Á, cảnh báo.

Nếu sản lượng dầu Iran đình trệ, giá dầu sẽ tăng vọt trong ngắn hạn. Tuy nhiên, về lâu dài, các nhà sản xuất khác sẽ lấp đầy khoảng trống này. Chuyên gia năng lượng Goldthau cho rằng dự trữ dầu chiến lược của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cũng có thể được huy động để ổn định thị trường.

Song ông cảnh báo vấn đề lớn hơn: "Các lực lượng Iran có thể kéo cuộc xung đột lan rộng ra toàn khu vực". Theo ước tính của các ngân hàng đầu tư như JPMorgan Chase, nếu Iran phong tỏa eo biển Hormuz - tuyến đường thủy hẹp mà khoảng 25% lượng dầu thế giới đi qua - giá dầu có thể vọt lên 120 USD (103 euro) một thùng.

Các giàn khoan và nhà máy lọc dầu ở các quốc gia láng giềng cũng có thể trở thành mục tiêu tấn công, gây thêm cú sốc cho thị trường dầu mỏ. Hơn nữa, ông Goldthau cảnh báo, với khoảng 20% sản lượng khí hóa lỏng (LNG) toàn cầu được vận chuyển qua eo biển này, tình huống đó có thể khiến giá khí đốt ở châu Âu tăng vọt.

Mặc dù tính đến ngày 16/1, kế hoạch can thiệp quân sự đã phần nào được Mỹ tạm gác lại, Tổng thống Trump vẫn có thể ra lệnh tấn công Iran dưới hình thức nào đó trong những tuần tới - nếu không phải bằng tên lửa thì có thể là tấn công mạng nhằm vào bộ máy an ninh nước này - một phần để giữ uy tín. Qua các bài đăng trên Truth Social, nền tảng truyền thông xã hội do ông sở hữu, Tổng thống Trump đã tự đặt mình vào thế phải thực thi lời đe dọa can thiệp quân sự.

Trong nhiệm kỳ đầu tiên, ông Trump từng chỉ trích các vị Tổng thống tiền nhiệm - đặc biệt là ông Barack Obama - về việc thể hiện sự yếu kém khi không thực thi các "lằn ranh đỏ" tương tự.

Ông Trump lên án việc ông Obama đã không tấn công lật đổ chế độ Tổng thống Syria Bashar al-Assad sau khi chính quyền Syria được cho là đã sử dụng vũ khí hóa học chống lại dân thường năm 2013. (Bản thân ông Trump đã ra lệnh hai đợt không kích lực lượng chính phủ Syria vì sử dụng vũ khí hóa học vào năm 2017 và 2018 trong nhiệm kỳ đầu).

Bên cạnh đó, Tổng thống Trump hiện giờ cũng trở nên tự tin hơn nhờ thành công quân sự rõ rệt tại Venezuela. Ngày 3/1, lực lượng đặc nhiệm Mỹ đã tấn công Caracas, Venezuela để lật đổ và bắt giữ Tổng thống Nicolás Maduro, sau đó “áp giải” về New York để xét xử. Kể từ đó, ông Trump tuyên bố Mỹ có thể giám sát Venezuela và kiểm soát nguồn dầu mỏ khổng lồ của nước này trong nhiều năm tới.

Ông Trump đã tận dụng làn sóng chấn động từ hành động ở Venezuela để đưa ra những lời đe dọa mới nhắm vào Cuba, Colombia và Mexico - cảnh báo tất cả đều có thể trở thành mục tiêu tiếp theo trong chiến lược thống trị bán cầu Tây. Yêu cầu của ông về việc Mỹ sở hữu Greenland - từng bị xem là trò đùa hay chiêu đánh lạc hướng - giờ đây đã gây chấn động châu Âu theo những cách chưa từng có sau cuộc tấn công vào Venezuela.

Tham khảo The Guardian, DW, New York Times, CNN, The Guardian