Phát hiện đường dây 'hô biến' thịt ngựa thành thịt bò bán cho siêu thị, làm thực phẩm chế biến sẵn: Bê bối thực phẩm rúng động dư luận hơn một thập kỷ

Bê bối thịt ngựa là một trong những cuộc khủng hoảng an toàn thực phẩm nghiêm trọng nhất tại châu Âu trong nhiều năm qua, khi hàng loạt sản phẩm được dán nhãn thịt bò bị phát hiện chứa thịt ngựa mà không hề được công bố với người tiêu dùng.

Vụ việc bùng nổ vào đầu năm 2013, làm rung chuyển ngành công nghiệp thực phẩm và phơi bày những lỗ hổng lớn trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Dù hơn 1 thập kỷ trôi qua, đến nay đây vẫn được xem là lời cảnh tỉnh quan trọng đối với ngành công nghiệp thực phẩm.

Thời điểm đó, không chỉ các sản phẩm burger bị ảnh hưởng, thịt ngựa còn được phát hiện trong nhiều món ăn chế biến sẵn khác như lasagna, spaghetti bolognese và thực phẩm đông lạnh trong siêu thị. Một số lô hàng được xác định chứa hoàn toàn thịt ngựa, dù được quảng cáo là thịt bò.

Cuộc điều tra bắt nguồn từ Ireland, khi cơ quan chức năng tiến hành xét nghiệm DNA đối với các sản phẩm thịt bò đông lạnh bán trong siêu thị và phát hiện hàm lượng DNA ngựa trong nhiều mẫu thử. Một số sản phẩm thậm chí chứa tỷ lệ thịt ngựa rất cao, trong khi trên nhãn mác hoàn toàn không có thông tin liên quan.

Phát hiện này nhanh chóng lan rộng sang Anh và nhiều quốc gia châu Âu khác, buộc hàng loạt chuỗi bán lẻ lớn phải thu hồi sản phẩm. Các cuộc điều tra tiếp theo cho thấy chuỗi cung ứng thịt bò tại châu Âu cực kỳ phức tạp, với nhiều khâu trung gian trải dài qua nhiều quốc gia, khiến việc truy xuất nguồn gốc trở nên khó khăn.

Sau đó, cuộc khảo sát của Ireland xác định ba nhà máy là nguồn cung các sản phẩm thịt bò bị nhiễm hoặc bị pha trộn sai quy cách, gồm Silvercrest Foods (Ireland), Dalepak (Yorkshire, Anh) và Liffey Meats (Ireland). Trong đó, Silvercrest và Dalepak đều là công ty con của ABP Food Group, một trong những tập đoàn chế biến thịt bò lớn nhất châu Âu.

ABP ban đầu quy trách nhiệm cho các nhà cung cấp tại lục địa châu Âu, với Cơ quan An toàn Thực phẩm Ireland (FSAI) cho biết các nguồn này nằm ở Hà Lan và Tây Ban Nha. Sau đó, ABP thừa nhận thịt ngựa đã xâm nhập chuỗi cung ứng của tập đoàn thông qua các nhà cung cấp tại Ba Lan.

Chính phủ Ba Lan đã tiến hành kiểm tra các lò mổ ngựa và khẳng định không phát hiện sai phạm trong việc ghi nhãn. Tuy nhiên, sau năm tuần kể từ khi vụ bê bối bùng phát, các mắt xích trong chuỗi cung ứng tại Ireland vẫn chưa được làm rõ hoàn toàn.

Tại một kho lạnh ở Bắc Ireland mang tên Freeza Foods, các khối thịt đông lạnh lớn bị cơ quan chức năng cách ly do nghi ngờ về nhãn mác và tình trạng đóng gói đã được phát hiện chứa tới 80% thịt ngựa.

Freeza Foods cho biết số thịt này do nhà môi giới McAdam Foods đưa đến, nhưng công ty đã từ chối nhận hàng và chỉ tiếp tục lưu kho như một hành động “thiện chí”. McAdam Foods lại khẳng định họ mua số thịt này từ Flexi Foods, một thương nhân thịt tại Hull, chuyên nhập khẩu từ Ba Lan và các nước khác.

ABP xác nhận từng được McAdam cung cấp nguyên liệu, song hai bên đưa ra những thông tin trái ngược về bản chất các lô hàng. ABP cũng thừa nhận đã được cung cấp thịt bò từ Norwest Foods, công ty có trụ sở tại Cheshire (Anh) với hoạt động tại Ba Lan và Tây Ban Nha, sau đó cũng nằm trong diện điều tra của FSA.

Các nguồn trong ngành và cơ quan an toàn thực phẩm cho rằng đang tồn tại nhiều hình thức pha trộn khác nhau. Trong những trường hợp chỉ phát hiện dấu vết DNA rất nhỏ của loài không đúng, đặc biệt là thịt lợn, nguyên nhân nhiều khả năng đến từ việc dây chuyền sản xuất không được làm sạch kỹ giữa các công đoạn, hoặc do DNA có sẵn trong các chất phụ gia protein được sử dụng phổ biến để “độn” các dòng sản phẩm giá rẻ. Theo quy định, một chiếc bánh burger bò giá rẻ có thể chỉ cần chứa tối thiểu 47% thịt bò.

Các nhà sản xuất thường bổ sung nước, mỡ và các protein cô đặc để liên kết các thành phần này, đôi khi được ghi trên nhãn dưới tên gọi chung là “gia vị”. Một trong những nguồn protein rẻ nhất là da lợn, và không loại trừ khả năng da ngựa cũng đang được sử dụng. Trong các vụ bê bối trước đây, thịt ức gà giá rẻ bị phát hiện pha trộn protein từ lợn và bò cùng với nước. Việc sử dụng các protein cô đặc này không trái pháp luật, miễn là được ghi nhãn đúng cho nhà sản xuất.

Tuy nhiên, khi thịt ngựa xuất hiện với hàm lượng cao, các chuyên gia cho rằng đây là hành vi đánh tráo gian lận, thay thịt bò bằng thịt ngựa. Những trường hợp phát hiện nồng độ thịt ngựa lớn cho thấy dấu hiệu pha trộn ở quy mô công nghiệp.

Đáng chú ý, ban đầu, Chính phủ cho rằng thịt ngựa không gây rủi ro sức khỏe. Tuy nhiên, nguy cơ đến từ phenylbutazone (bute) – một loại thuốc kháng viêm dùng cho ngựa, bị cấm trong chuỗi thực phẩm cho người vì có thể gây suy tủy hiếm gặp. Do hệ thống hộ chiếu ngựa bị làm giả tràn lan, một số con có chứa bute đã lọt vào chuỗi thực phẩm. Sau vụ bê bối, quy định được siết chặt: Xác ngựa chỉ được phép dùng làm thực phẩm sau khi xét nghiệm bute. Đợt kiểm tra đầu tiên cho thấy khoảng 4% mẫu dương tính.

Bê bối thịt ngựa được xem là lời cảnh tỉnh đối với ngành công nghiệp thực phẩm toàn cầu, cho thấy việc cắt giảm chi phí, nếu thiếu kiểm soát chặt chẽ, có thể dẫn đến những hệ lụy nghiêm trọng về niềm tin của người tiêu dùng và tính minh bạch của thị trường.