Quy hoạch đô thị sông Hồng gần 11.000 ha: Đâu là giới hạn của việc xây dựng ven sông?

Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng (đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở) với quy mô gần 11.000 ha đang mở ra một tầm nhìn mới về một trục cảnh quan xanh, hiện đại và năng động. Tuy nhiên, đằng sau khát vọng đưa dòng sông vào tâm điểm phát triển là những thách thức vô cùng lớn về mặt thủy văn và an toàn đê điều.

Không đánh đổi không gian thoát lũ để phát triển đô thị sông Hồng

Chia sẻ về vấn đề này trong talkshow "Giới hạn nào cho việc xây dựng hạ tầng đô thị ven sông Hồng?" do VTC News thực hiện, TS. Đào Trọng Tứ, Trưởng ban điều hành Mạng lưới sông ngòi Việt Nam, việc xây dựng hạ tầng tại khu vực này phải đối mặt với những giới hạn nghiêm ngặt của tự nhiên mà chúng ta không được phép lơ là.

Ông nhấn mạnh rằng chúng ta chỉ được phép xây dựng những hạ tầng không ảnh hưởng đến khả năng thoát lũ, bởi không gian dành cho nước là vùng đệm cốt lõi bảo đảm an toàn cho hàng triệu người dân nội đô trước những diễn biến cực đoan của thiên tai.

Nhìn lại lịch sử, Tiến sĩ Đào Trọng Tứ nhắc lại trận lũ kinh hoàng năm 1971 khi mực nước sông Hồng lên cao kỷ lục, đe dọa trực tiếp đến hệ thống đê điều và sự an nguy của thủ đô.

Dù hiện nay chúng ta đã có hệ thống các hồ chứa lớn như Hòa Bình, Sơn La, Tuyên Quang giúp điều tiết dòng chảy, khiến dòng sông có vẻ hiền hòa hơn, nhưng ông cảnh báo rằng hiểm họa vẫn luôn tiềm ẩn. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu với những cơn bão mạnh bất thường như bão Yagi năm 2024, các kịch bản lũ cực đoan hoàn toàn có thể xảy ra.

TS.Đào Trọng Tứ khẳng định hành lang thoát lũ giữa hai tuyến đê Tả và đê Hữu phải được bảo vệ khắt khe như một nền tảng pháp lý và kỹ thuật cao nhất cho mọi quy hoạch phát triển, tuyệt đối không nên thu hẹp không gian dành cho nước.

Về mặt kỹ thuật, ông Tứ phân tích rằng hệ thống đê điều Hà Nội được thiết kế để chịu được lưu lượng lũ 20.000 m3/giây với mực nước tại Long Biên là 13,4 m. Do đó, bất kỳ công trình hạ tầng nào khi triển khai tại bãi bồi đều phải tính toán kỹ lưỡng mặt cắt thủy lực để không làm dâng mực nước vượt quá ngưỡng an toàn này.

Ông cho rằng các khu vực bãi bồi nên được ưu tiên phát triển theo hướng không gian mở, hạn chế tối đa các kết cấu bê tông kiên cố. Các loại hình hạ tầng được phép phát triển chỉ nên bao gồm đường xá không gây cản trở dòng chảy, hệ thống cây xanh với mật độ phù hợp hoặc các mô hình sản xuất nông nghiệp thuận tự nhiên, ngắn ngày. Việc tuân thủ nghiêm ngặt các giới hạn kỹ thuật này chính là cách để Hà Nội chủ động phòng ngừa các rủi ro thiên tai trong tương lai.

Hạ tầng phải nương theo dòng sông, không ép dòng sông theo đô thị

Học hỏi từ kinh nghiệm quốc tế, TS.Đào Trọng Tứ dẫn chứng bài học từ sông Hàn tại Seoul, Hàn Quốc. Người Hàn Quốc đã thành công trong việc xây dựng đô thị dọc sông nhờ quy hoạch sớm, kiên quyết bảo vệ không gian thoát lũ và biến các bãi sông thành hệ thống công viên, khu lưu thông nước hiệu quả mà không bị lấn chiếm. Ngược lại, bài học đau xót từ sông Dương Tử (Trung Quốc) vào cuối thế kỷ 20 cho thấy việc can thiệp thô bạo vào dòng chảy để lấy quỹ đất đã dẫn đến những trận đại hồng thủy gây thiệt hại hàng chục tỷ đô la.

Ông cũng nhắc đến xu hướng "Không gian cho dòng sông" của Hà Lan như một minh chứng cho việc con người phải nương theo dòng nước thay vì tìm cách cưỡng lại quy luật tự nhiên.

Liên quan đến vấn đề "đô thị bọt biển" mà Trung Quốc đang triển khai, Tiến sĩ Đào Trọng Tứ làm rõ rằng đây là giải pháp chống ngập úng nội đô bằng cách tạo ra các không gian trữ nước tạm thời như bể ngầm hay hầm chứa để giảm áp lực cho hệ thống thoát nước khi mưa lớn, sau đó mới bơm dần ra sông. Mặc dù bài học này rất giá trị cho việc giải quyết tình trạng cứ mưa là ngập của Hà Nội hiện nay, nhưng ông lưu ý nó khác với bài toán thoát lũ của dòng chính sông Hồng. Để phát triển bền vững, các nhà quản lý cần có tầm nhìn xa hơn, cần coi trọng quy hoạch hạ tầng thoát nước tại các khu đô thị mới, dẫn đến những nghịch lý như khu vực Mỹ Đình dù mới xây dựng vẫn thường xuyên ngập sâu.

Một thách thức đặc thù khác được Tiến sĩ Đào Trọng Tứ chỉ ra là tính chất xuyên biên giới của sông Hồng. Với 39% diện tích lưu vực nằm ở Trung Quốc, dòng sông chịu ảnh hưởng lớn từ hoạt động vận hành của hàng loạt hồ chứa thủy điện phía thượng nguồn. Dù đã có một số biên bản ghi nhớ chia sẻ thông tin, nhưng ông cho rằng, Việt Nam cần chủ động trong việc quản lý và bảo vệ không gian thoát lũ của mình để đối phó với những tình huống xả lũ bất thường hoặc các biến động thủy văn không lường trước được từ phía thượng lưu.

TS. Đào Trọng Tứ cũng đặc biệt nhấn mạnh đến yếu tố xã hội và sinh kế của người dân đang sinh sống tại khu vực bãi sông. Ông cho rằng đây là vấn đề vô cùng phức tạp vì người dân đã định cư lâu đời. Mọi kế hoạch di dời, tái định cư phải được thực hiện một cách chỉn chu, bảo đảm cuộc sống ở nơi mới ít nhất phải bằng hoặc tốt hơn nơi cũ để tránh gây bất ổn xã hội.

Quy hoạch cần phải công khai, minh bạch và tham khảo ý kiến người dân ngay từ đầu để tạo sự đồng thuận. Theo ông, sự thành công của quy hoạch không chỉ nằm ở những bản vẽ đẹp mà còn ở việc giám sát thực hiện đúng ý tưởng, bảo đảm an ninh cho hàng triệu người trong một tầm nhìn phát triển 100 năm tới. Nguyên tắc cốt lõi mà ông khẳng định là hạ tầng đô thị phải nương theo dòng nước, để dòng sông có chỗ "thở", thay vì ép dòng sông phải uốn mình theo những khối bê tông.