Thu nhập bình quân từ 100 USD lên hơn 5.000 USD sau 40 năm Đổi mới, Việt Nam còn chưa đầy 20 năm nữa để hóa nước giàu?

Từ thu nhập bình quân 100 USD lên hơn 5.000 USD, Việt Nam đã bước sang một vị thế hoàn toàn khác

Sau gần bốn thập kỷ thực hiện công cuộc Đổi mới, Việt Nam đã đạt những bước tiến dài trên bản đồ kinh tế thế giới. Theo các số liệu mới nhất, quy mô nền kinh tế nước ta đạt khoảng 510 tỷ USD vào năm 2025, với thu nhập bình quân đầu người vượt mốc 5.026 USD, chính thức được Ngân hàng Thế giới xếp vào nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao.

Đây không chỉ là một cột mốc mang tính biểu tượng mà còn là kết quả của hành trình phát triển liên tục kể từ năm 1986, khi thu nhập bình quân đầu người chỉ ở mức khoảng 100 USD. Tuy nhiên, khi bước qua ngưỡng này, Việt Nam cũng đối mặt với thách thức lớn trong việc tránh rơi vào “bẫy thu nhập trung bình” - tình trạng mà phần lớn các quốc gia cùng nhóm chưa thể vượt qua để trở thành nước phát triển.

Chia sẻ trong talkshow "Muốn thành nước giàu, Việt Nam cần động lực mới như thế nào?", TS. Nguyễn Đức Kiên, nguyên Tổ trưởng Tổ tư vấn kinh tế của Thủ tướng Chính phủ, nhận định việc thay đổi vị thế đồng nghĩa với việc các ưu đãi quốc tế sẽ dần thu hẹp, đồng thời thế giới sẽ nhìn nhận và ứng xử với Việt Nam như một đối tác có thực lực thay vì một quốc gia cần hỗ trợ.

Theo ông, việc đạt ngưỡng thu nhập bình quân đầu người hơn 5.000 USD là tín hiệu tích cực, song không nên quá lạc quan bởi con số này chưa phản ánh đầy đủ thực trạng phân hóa giàu nghèo cũng như chất lượng sống của người dân ở nhiều khu vực, đặc biệt là vùng sâu, vùng xa.

Muốn hóa nước giàu, Việt Nam cần những động lực tăng trưởng mới

Để duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong khoảng 20 năm tới và hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia phát triển vào năm 2045, Việt Nam cần tiếp tục đổi mới mô hình tăng trưởng dựa trên ba đột phá chiến lược gồm kết cấu hạ tầng, thể chế và nguồn nhân lực.

Trong tam giác phát triển gồm kinh tế, môi trường và an sinh xã hội, TS. Nguyễn Đức Kiên cho rằng yếu tố quan trọng nhất là cảm nhận thực tế của người dân. Theo ông, một quốc gia giàu mạnh không chỉ được đo bằng các chỉ số kinh tế vĩ mô mà còn thể hiện ở việc người dân có tích lũy, có khả năng chi trả cho các dịch vụ y tế, giáo dục và được hưởng thụ cuộc sống tốt hơn.

Từ góc nhìn đó, việc tái cấu trúc không gian đô thị mang ý nghĩa vượt xa một dự án hạ tầng đơn thuần. Ông dẫn ví dụ về dự án trục đại lộ cảnh quan sông Hồng tại Hà Nội, được kỳ vọng trở thành trục cảnh quan sinh thái và văn hóa chủ đạo, góp phần hồi sinh dòng sông, tăng cường kết nối giữa các vùng kinh tế trọng điểm và nâng cao chất lượng sống cho người dân. Những không gian như bãi giữa sông Hồng được kỳ vọng trở thành các “lá phổi xanh”, bổ sung diện tích công cộng còn thiếu của Thủ đô.

Về thể chế, Tiến sĩ Nguyễn Đức Kiên nhấn mạnh vai trò dẫn dắt của Nhà nước trong việc tạo dựng niềm tin và bảo đảm các quyền cơ bản của người dân. Ông cho rằng trong nhiều năm, xã hội từng có xu hướng xem nhà ở hay y tế là lĩnh vực hoàn toàn do thị trường quyết định, nhưng hiện nay nhận thức đã thay đổi khi Nhà nước phải có trách nhiệm bảo đảm những quyền cơ bản này theo Hiến pháp.

Việc thành lập Quỹ nhà ở quốc gia và định hướng phát triển nhà ở xã hội cho thuê được ông xem là biểu hiện của quá trình chuyển đổi từ tư duy nông nghiệp sang tư duy công nghiệp, đáp ứng nhu cầu về chỗ ở ổn định nhưng linh hoạt của lực lượng lao động.

Theo ông, để tạo ra những bước phát triển đột phá, Việt Nam cần xác định đúng các lĩnh vực trọng tâm, tập trung nguồn lực vào những khâu có khả năng tạo sức lan tỏa lớn, từ đó thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Để nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu và từng bước làm chủ công nghệ, TS. Nguyễn Đức Kiên đặc biệt đề cao vai trò của doanh nhân và doanh nghiệp trong nước. Theo ông, đất nước phát triển nhờ doanh nghiệp và doanh nghiệp phát triển nhờ doanh nhân. Vì vậy, đội ngũ doanh nhân cần được trân trọng như những “hiền tài” của quốc gia. Việt Nam cần xây dựng các thương hiệu mạnh và những sản phẩm “Made in Vietnam” mang hàm lượng trí tuệ Việt Nam cao hơn, thay vì chỉ tập trung vào gia công. Ông cũng nhắc lại bài học giai đoạn 2007 - 2008, khi sự chú ý dành nhiều cho số lượng doanh nghiệp mà chưa quan tâm đúng mức đến việc hình thành các tập đoàn lớn có khả năng dẫn dắt thị trường và cạnh tranh quốc tế.

Theo ông, những doanh nghiệp như Hòa Phát, VinFast cùng các doanh nghiệp nhà nước đầu tàu trong lĩnh vực viễn thông, hàng không là những ví dụ về sức mạnh nội lực cần tiếp tục được phát huy.

Nhìn ra thế giới, Tiến sĩ Nguyễn Đức Kiên cho rằng các quốc gia thành công đều có chiến lược phát triển rõ ràng và kiên định. Ông dẫn trường hợp Singapore tạo đột phá nhờ giáo dục, dịch vụ tài chính và logistics; Hàn Quốc vươn lên nhờ đầu tư dài hạn vào công nghiệp nặng trước khi tiến vào các lĩnh vực công nghệ cao như bán dẫn.

Ngược lại, Brazil và Argentina là những bài học về việc không tham gia hiệu quả vào chuỗi sản xuất toàn cầu hoặc để nợ công vượt quá khả năng kiểm soát.

Theo ông, Việt Nam đang có lợi thế về “thiên thời” khi xu hướng đa cực hóa của thế giới cùng sự cạnh tranh công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc mở ra cơ hội cho những quốc gia có vị trí địa lý thuận lợi và môi trường chính trị ổn định. Tuy nhiên, để tận dụng cơ hội này, Việt Nam cần đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng giao thông vận tải, trong đó có dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, không chỉ với mục tiêu xây dựng tuyến đường mà còn nhằm thúc đẩy sự phát triển của các ngành công nghiệp cơ khí và tự động hóa đi kèm.

Về nguồn nhân lực, Tiến sĩ Nguyễn Đức Kiên cho rằng giáo dục phải gắn với nhu cầu thực tế của nền kinh tế thay vì chỉ đào tạo theo năng lực sẵn có của các cơ sở đào tạo. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) và Cách mạng công nghiệp 4.0 phát triển mạnh mẽ, Việt Nam không thể chỉ dừng lại ở những khẩu hiệu về chuyển đổi số mà cần đầu tư thực chất vào hạ tầng công nghệ, máy móc và dữ liệu lớn nhằm nâng cao năng suất lao động.

Ông cũng cho rằng không nên quá lo ngại về xu hướng già hóa dân số, bởi tự động hóa sẽ thay thế nhiều công việc thủ công, lặp lại, qua đó giúp kéo dài tuổi lao động và nâng cao giá trị tạo ra trong mỗi giờ làm việc.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Đức Kiên, 3 yếu tố quyết định để Việt Nam trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045 là ổn định chính trị, sự kiên trì theo đuổi mục tiêu phát triển và sự đồng thuận xã hội.

Ông cũng lưu ý rằng áp lực về thời gian là rất lớn. Vì vậy, đầu tư công trong giai đoạn tới cần đóng vai trò dẫn dắt, tạo động lực thu hút đầu tư tư nhân thông qua các chính sách ưu đãi dài hạn từ 10 đến 20 năm. Theo ông, với tư duy quản trị đổi mới, sự trân trọng nhân tài và sự đồng hành giữa Nhà nước với cộng đồng doanh nghiệp, mục tiêu xây dựng một Việt Nam hùng cường, thịnh vượng và hạnh phúc vào năm 2045 hoàn toàn có cơ sở để hiện thực hóa.