Toàn cảnh vụ kiện 840 triệu USD giữa Gilimex và Amazon: Tòa án Mỹ vì sao kết luận doanh nghiệp Việt gian lận?

Ngày 9/7/2026, Tòa án Liên bang Khu vực Nam New York (Mỹ) đã ra phán quyết chấp nhận đề nghị áp dụng chế tài của Amazon.com Services LLC (Amazon), đồng thời bác toàn bộ vụ kiện của CTCP Sản xuất Kinh doanh Xuất nhập khẩu Bình Thạnh (HoSE: GIL - Gilimex) với hiệu lực vĩnh viễn.

Không chỉ chấm dứt vụ kiện, Tòa còn cho phép Amazon nộp đơn yêu cầu Gilimex hoàn trả các khoản phí luật sư và chi phí tố tụng phát sinh trong quá trình điều tra, chứng minh hành vi gian lận. Đề nghị của Gilimex yêu cầu áp dụng chế tài đối với Amazon cũng bị bác bỏ.

Đây được xem là cái kết bất lợi đối với doanh nghiệp Việt Nam sau gần 4 năm theo đuổi vụ kiện từng thu hút sự chú ý lớn của giới đầu tư trong và ngoài nước.

Từ đối tác chiến lược của Amazon đến vụ kiện hàng trăm triệu USD

Vụ kiện bắt nguồn từ cuối năm 2022, khi Gilimex đệ đơn kiện Amazon sau khi tập đoàn thương mại điện tử Mỹ cắt giảm đơn hàng và chấm dứt quan hệ hợp tác với nhiều nhà cung cấp hậu đại dịch Covid-19.

Theo đơn kiện, Gilimex cho biết nhiều năm liền là đối tác sản xuất hàng hóa cho Amazon. Dựa trên các dự báo nhu cầu và kế hoạch đặt hàng từ Amazon, doanh nghiệp đã đầu tư mở rộng nhà xưởng, tuyển dụng lao động và mua lượng lớn nguyên vật liệu nhằm đáp ứng nhu cầu sản xuất.

Tuy nhiên, khi nhu cầu tiêu dùng toàn cầu suy giảm sau đại dịch, Amazon bị cáo buộc đã cắt giảm đơn hàng đột ngột, khiến Gilimex rơi vào tình trạng dư thừa công suất, tồn kho nguyên vật liệu lớn và phát sinh nhiều chi phí.

Trong đơn kiện sửa đổi, Gilimex đưa ra nhiều yêu cầu bồi thường với tổng giá trị khoảng 840 triệu USD. Một trong những nội dung quan trọng nhất là yêu cầu Amazon bồi thường khoảng 68 triệu USD cho lượng nguyên vật liệu mà doanh nghiệp cho biết đã mua để phục vụ các đơn hàng của Amazon nhưng không còn khả năng sử dụng hoặc hoàn trả cho nhà cung cấp.

Khoản yêu cầu bồi thường này sau đó trở thành trọng tâm của toàn bộ quá trình tố tụng.

Amazon phát hiện hàng loạt dấu hiệu bất thường, hơn 90 tài liệu bị xác định là giả

Trong quá trình thu thập chứng cứ, Amazon yêu cầu Gilimex cung cấp toàn bộ tài liệu liên quan đến khoản thiệt hại nguyên vật liệu, bao gồm hợp đồng, đơn đặt hàng, hóa đơn, thư yêu cầu thanh toán và các tài liệu kế toán.

Ban đầu, Gilimex giao nộp hàng chục nghìn tài liệu điện tử, trong đó có nhiều báo cáo tồn kho, bảng theo dõi nguyên vật liệu và hàng chục đơn đặt hàng từ các nhà cung cấp với tổng giá trị khoảng 69 triệu USD.

Tuy nhiên, quá trình giám định dữ liệu điện tử đã khiến Amazon đặt dấu hỏi về tính xác thực của các tài liệu này.

Theo kết quả giám định, nhiều tài liệu được tạo chỉ vài ngày trước thời điểm giao nộp cho Amazon trong quá trình tố tụng, thay vì được lập tại thời điểm phát sinh giao dịch như doanh nghiệp trình bày.

Đáng chú ý, nhiều tài liệu không phải là bản quét từ chứng từ giấy gốc mà được tạo trực tiếp từ các tệp Excel thông qua chức năng xuất sang PDF. Trong khi đó, Gilimex không giao nộp các tệp Excel gốc để đối chiếu.

Những dấu hiệu bất thường khiến Amazon mở rộng điều tra đối với toàn bộ hệ thống chứng cứ mà Gilimex sử dụng để chứng minh khoản thiệt hại hàng chục triệu USD.

Đáng chú ý, một bước ngoặt lớn của vụ kiện xảy ra vào cuối năm 2023. Sau khi giai đoạn thu thập chứng cứ gần như kết thúc, Gilimex bất ngờ giao nộp Đơn đặt hàng đề ngày 18/11/2021 với giá trị khoảng 69 triệu USD, được cho là ký với Blazemax Hong Kong Limited.

Theo Gilimex, đây là chứng cứ quan trọng nhất chứng minh doanh nghiệp đã đặt mua lượng lớn nguyên vật liệu để sản xuất hàng hóa cho Amazon.

Đi kèm đơn đặt hàng là các biên bản họp giữa Gilimex và Blazemax. Chuyên gia tính toán thiệt hại của Gilimex sau đó sử dụng bộ tài liệu này làm căn cứ để xác định khoản yêu cầu bồi thường gần 69 triệu USD.

Tuy nhiên, Amazon cho rằng tài liệu này xuất hiện quá muộn.

Theo phía bị đơn, trong hơn 68.000 tài liệu Gilimex đã giao nộp trước đó, không có bất kỳ email, báo cáo tồn kho, chứng từ kế toán hay tài liệu nội bộ nào nhắc đến đơn đặt hàng trị giá gần 70 triệu USD này.

Ngay cả Chủ tịch HĐQT Gilimex khi lấy lời khai trước đó cũng không đề cập đến Blazemax hay đơn đặt hàng nói trên.

Sau nhiều tháng tranh cãi, Amazon chính thức đề nghị Tòa án áp dụng chế tài đối với Gilimex.

Để phản bác, ban đầu Gilimex khẳng định toàn bộ tài liệu đều là bản gốc, có chữ ký và con dấu hợp lệ.

Tuy nhiên, khi Amazon tiếp tục đưa ra các chứng cứ giám định kỹ thuật số và xác minh với các nhà cung cấp, Gilimex bất ngờ thay đổi lập trường.

Doanh nghiệp cho biết kết quả điều tra nội bộ phát hiện hơn 100 tài liệu bị làm giả, trong đó hơn 90 tài liệu đã được giao nộp cho Amazon trong quá trình tố tụng.

Theo Gilimex, người tạo ra các tài liệu này là Tiến Lương, một nhân viên bộ phận xuất nhập khẩu.

Doanh nghiệp cho rằng nhân viên này hành động một mình với mục đích cá nhân và không có sự chỉ đạo của ban lãnh đạo.

Tuy nhiên, Gilimex vẫn khẳng định Đơn đặt hàng tháng 11/2021 trị giá 69 triệu USD cùng các biên bản họp với Blazemax là tài liệu hoàn toàn xác thực.

Chính lập luận này đã trở thành trọng tâm của phiên điều trần sau đó.

Tòa án không chấp nhận lời giải thích của Gilimex

Tại phiên điều trần, Amazon mời nhiều chuyên gia về kế toán pháp y, giám định dữ liệu điện tử và phân tích chứng cứ.

Theo chuyên gia kế toán, nếu Đơn đặt hàng trị giá gần 69 triệu USD thực sự tồn tại, báo cáo tài chính đã kiểm toán của Gilimex phải phản ánh khoản nguyên vật liệu tương ứng cũng như nghĩa vụ thanh toán đối với Blazemax.

Tuy nhiên, báo cáo tài chính năm 2022 chỉ ghi nhận khoảng 3 triệu USD phải trả thương mại và khoảng 1,1 triệu USD các khoản phải trả khác đối với Blazemax, hoàn toàn không phản ánh nghĩa vụ thanh toán gần 69 triệu USD như doanh nghiệp trình bày.

Bên cạnh đó, chuyên gia giám định dữ liệu số chỉ ra nhiều tài liệu được tạo bằng chức năng "Print to PDF" từ Microsoft Excel thay vì được quét từ chứng từ giấy.

Một chuyên gia khác về giám định con dấu doanh nghiệp cũng kết luận nhiều dấu mộc trên các tài liệu có dấu hiệu được sao chép điện tử, không phải được đóng trực tiếp bằng con dấu thật.

Đáng chú ý, theo nhận định của Tòa án, Gilimex liên tục thay đổi cách giải thích về nguồn gốc các tài liệu.

Ban đầu doanh nghiệp cho rằng đây là bản quét từ tài liệu giấy. Sau đó giải thích có hai bản gốc được ký cùng lúc. Tiếp đó, Gilimex lại cho rằng các file Excel chỉ là bản được nhập lại từ chứng từ giấy để dễ đọc hơn.

Theo Thẩm phán, những lời giải thích thay đổi liên tục này làm suy giảm đáng kể độ tin cậy của các nhân chứng cũng như toàn bộ hệ thống chứng cứ.

Trong phán quyết dài 25 trang, Tòa án kết luận Amazon đã chứng minh bằng tiêu chuẩn "chứng cứ rõ ràng và thuyết phục" rằng Gilimex thực hiện hành vi gian lận đối với Tòa án.

Theo đó, hành vi gian lận được xác định dựa trên ba nhóm căn cứ chính.

Thứ nhất, Gilimex đã giao nộp hơn 90 tài liệu giả trong quá trình tố tụng và chính doanh nghiệp sau này cũng thừa nhận điều này.

Thứ hai, lời giải thích về việc nhân viên Tiến Lương tự ý làm giả chứng từ bị Tòa đánh giá là thiếu sức thuyết phục, không giải thích được nhiều chứng cứ quan trọng của vụ việc.

Thứ ba, Tòa kết luận Đơn đặt hàng ngày 18/11/2021 trị giá khoảng 69 triệu USD – chứng cứ trọng tâm để chứng minh khoản thiệt hại nguyên vật liệu không phải tài liệu xác thực mà là tài liệu được tạo dựng.

Theo Thẩm phán, nếu chỉ loại bỏ một số chứng cứ hoặc bác một phần yêu cầu khởi kiện sẽ không đủ để khắc phục hậu quả của hành vi gian lận, bởi toàn bộ quá trình tố tụng đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Trên cơ sở đó, Tòa quyết định bác toàn bộ vụ kiện với hiệu lực vĩnh viễn, đồng nghĩa Gilimex không thể khởi kiện lại Amazon tại tòa án liên bang Mỹ đối với cùng nội dung tranh chấp.

Ngoài ra, Amazon được quyền yêu cầu Gilimex hoàn trả các khoản phí luật sư và chi phí phát sinh trong quá trình chứng minh hành vi gian lận.

Trong phán quyết, Thẩm phán Lorna G. Schofield nhấn mạnh việc áp dụng chế tài nghiêm khắc là cần thiết nhằm bảo vệ tính liêm chính của hệ thống tư pháp, ngăn một bên hưởng lợi từ hành vi gian lận và bảo đảm tính răn đe đối với các hành vi tương tự trong tương lai.