Trung Quốc đặt cược vào 200 triệu học sinh trong cuộc đua AI với Mỹ
Trung Quốc đã cam kết chi ít nhất khoảng 800 tỷ đồng trong một năm qua để đưa AI vào lớp học cho gần 200 triệu học sinh.

Tại một trường tư thục hàng đầu ở Bắc Kinh, cậu học sinh 13 tuổi Peng Gaodi đã dùng trí tuệ nhân tạo (AI) để xây dựng hơn 200 ứng dụng, trong đó có nền tảng nộp bài tập về nhà và chợ đồ cũ. Peng thường trình bày ý tưởng trước các nhà đầu tư thực thụ, ngưỡng mộ tỷ phú Elon Musk và muốn trở thành nhà khoa học máy tính.
Bạn học của Peng lập trình robot hình người đá bóng, tham gia các buổi hướng dẫn viết mã và luyện tập trên máy mô phỏng bay. Khắp khuôn viên nội trú rộng 12ha có những tấm áp phích khuyến khích học sinh “tạo ra một thế giới ảo trong 5 phút bằng AI vibe coding".
“Trước đây, nếu không giải được bài ở nhà, em phải gọi cho giáo viên, làm tăng khối lượng công việc của thầy cô”, Peng nói. “Giờ em chỉ cần nhờ AI giúp, hiệu quả học tập của em tăng rõ rệt”.
Theo Reuters, Học viện Tài năng Mới Bắc Kinh (Beijing New Talent Academy) có học phí 39.000 USD/năm và hơn 2.000 học sinh. Trường tự xây dựng chương trình đổi mới số về AI, robot và lập trình. Nhà trường cũng phát triển một mô hình AI dành cho lớp học, tích hợp tính năng của nhiều hệ thống phổ biến tại Trung Quốc.
Cuộc thử nghiệm quy mô lớn
Trung Quốc hiện có gần 200 triệu học sinh tiểu học và trung học. Nước này đang triển khai một trong những thử nghiệm học tập có AI hỗ trợ lớn nhất thế giới, với công nghệ được đưa ngày càng sâu vào việc dạy học trên toàn quốc.
Đến năm 2030, Bắc Kinh muốn mọi học sinh đều có kiến thức cơ bản về AI. Theo hướng dẫn hiện hành, học sinh đi từ làm quen khái niệm cơ bản ở những năm đầu đến dùng công cụ nâng cao và tư duy phản biện trong các dự án phức tạp.

Trung Quốc coi AI là trụ cột cho tương lai kinh tế và cuộc cạnh tranh công nghệ với Mỹ. Nước này kỳ vọng việc tiếp xúc sớm sẽ nuôi dưỡng năng lực đổi mới trong nước, nền tảng cho các đột phá lớn.
Nỗ lực do nhà nước dẫn dắt của Bắc Kinh đi nhanh hơn nhiều so với phương Tây. Chủ tịch Tập Cận Bình tuyên bố giáo dục AI là nền tảng của cải cách. Ngược lại, theo Chỉ số AI 2026 của Đại học Stanford, Mỹ chỉ dựa vào hướng dẫn phân tán, không mang tính ràng buộc. Nước này cũng thiếu nguồn tài trợ chuyên biệt và tiêu chuẩn giáo viên cấp bang.
Các kế hoạch “AI+ giáo dục” của các địa phương và thấy mức độ phối hợp chưa từng có ở nơi khác. Gần một nửa số tỉnh, thành của Trung Quốc đã ban hành kế hoạch có tính ràng buộc.
Thượng Hải yêu cầu mỗi khối lớp có ít nhất 30 giờ giảng dạy kỹ năng AI mỗi năm. Chính quyền Bắc Kinh dự kiến đưa AI vào theo dõi sức khỏe học sinh và lập 100 trường thí điểm về AI. Một số địa phương như Ninh Hạ và Cam Túc có kế hoạch đưa kiến thức AI vào các kỳ thi tuyển sinh quan trọng từ năm 2027.

Các tài liệu cũng hé lộ những ứng dụng rộng hơn trong lớp học. Quý Châu đang tích hợp nhận diện khuôn mặt và phân tích hành vi bằng AI vào lớp học. Thượng Hải triển khai hệ thống giám sát sức khỏe thể chất và tinh thần. Tại Vân Nam, 14.000 lớp học sẽ được ghi hình bài giảng và phân tích bằng AI.
Từ trường tư thục Bắc Kinh đến vùng quê An Huy
Hiệu trưởng Liu Wei cho biết chỉ một thiểu số học sinh tại Học viện Tài năng Mới Bắc Kinh sẽ trở thành nhà khoa học hay kỹ sư AI. Với số còn lại, mục tiêu là biến AI thành công cụ hàng ngày để học tập và sáng tạo.
Cách xa hàng trăm km, tại tỉnh An Huy, Trường THPT Funan County Qinqing dùng cùng công nghệ để giải một bài toán khác. Đó là thiếu giáo viên đủ chuẩn, vấn đề hiếm gặp ở các đô thị giàu có của Trung Quốc.
Theo hiệu trưởng Yang Tianliang, 4.000 học sinh của trường, phần lớn là con em lao động nhập cư, học các môn chính qua bài giảng do AI tạo ra. Học sinh theo các lớp học cá nhân hóa trên máy tính bảng. Khi các em gặp khó, trợ lý AI đặt câu hỏi gợi mở thay vì đưa đáp án.
“AI không biết mệt mỏi, và không bao giờ khiến học sinh cảm thấy mình ngốc khi hỏi một câu cơ bản”, ông Yang nói.

Trường dùng các mô hình AI phổ biến của Trung Quốc như Qwen của Alibaba, ByteDance và Z.AI để tạo văn bản, hình ảnh, bài giảng tương tác và video. Ông Yang cho biết trường cũng đưa vào các dự án nhóm nhỏ để học sinh tương tác nhiều hơn.
Ông cho rằng cách làm này góp phần nâng tỷ lệ đỗ đại học từ dưới 60% lên 90% trong những năm gần đây. Tuy nhiên, Reuters không thể kiểm chứng độc lập các số liệu này. Ông ước tính ít nhất 200 trường khác ở Trung Quốc đang thử nghiệm những hệ thống tương tự.
Đại diện Alibaba cho biết các mô hình AI mã nguồn mở và Chương trình Cloud for Youth của hãng giúp học sinh tiếp cận trực tiếp công cụ AI và giáo dục. ByteDance và Z.AI không phản hồi yêu cầu bình luận.
Từ năm 2024, Bộ Giáo dục Trung Quốc khuyến khích các trường đưa vào khóa học AI, đào tạo giáo viên và triển khai chương trình thí điểm. Học sinh tiểu học được làm quen công cụ AI cơ bản. Học sinh lớn hơn tìm hiểu cách hệ thống AI vận hành và ứng dụng vào các dự án ngày càng phức tạp.
Reuters rà soát hơn 100 tài liệu mua sắm của chính quyền. Theo đó, các cơ quan chức năng đã cam kết chi ít nhất 31 triệu USD trong năm qua cho thiết bị lớp học, đào tạo và nền tảng giảng dạy về AI. Con số thực tế nhiều khả năng cao hơn nhiều, do nằm rải rác trong hàng nghìn ngân sách địa phương và không được thống kê chính thức.
Theo công ty tư vấn iResearch, chi tiêu cho số hóa giáo dục năm 2025 gần 83 tỷ USD. Các dự án AI tạo sinh chiếm 46% hoạt động mua sắm cho giáo dục AI.
Thiếu thước đo và nỗi lo “thuê ngoài” trí tuệ
Trung Quốc chưa có khung tiêu chuẩn để đo lường hiểu biết về AI. Các trường phải tự thử nghiệm, khiến việc đánh giá hiệu quả trở nên khó khăn.
Theo bà Selena Guo, trưởng nhóm danh mục tại công ty nghiên cứu China Policy, các thang đánh giá hoàn chỉnh và được áp dụng rộng rãi cho năng lực AI ở bậc học bắt buộc vẫn đang được xây dựng.
Những nghiên cứu ban đầu về tác động của AI tới việc học của trẻ cho kết quả trái chiều. Một số nghiên cứu cho thấy lợi ích ngắn hạn, nhưng đặt câu hỏi về sự phát triển trí tuệ lâu dài.
Một nghiên cứu gần đây trên gần 27.000 thiếu niên Trung Quốc cho thấy việc dùng AI đi kèm điểm bài tập về nhà tăng 18%. Tuy nhiên, điểm thi hàng tháng giảm 20% trong vòng 6 tháng, mức giảm lớn nhất ở các môn khoa học xã hội.

Một khảo sát toàn quốc khác trong năm nay với hơn 320.000 học sinh ghi nhận lợi ích giáo dục của AI. Song khảo sát cũng chỉ ra lo ngại về sự phụ thuộc và khả năng suy nghĩ độc lập suy yếu. Học sinh dùng AI ít nhất 3 lần mỗi tuần có điểm trí nhớ, khả năng hiểu, phân tích và sáng tạo thấp hơn nhóm dùng ít hơn.
Các phát hiện này chưa chứng minh quan hệ nhân quả. Dù vậy, chúng củng cố lo ngại của giáo viên về hiện tượng “thuê ngoài nhận thức”, khi trẻ ngày càng giao việc tư duy cho công nghệ thay vì tự rèn kỹ năng.
Ông Ted Mo Chen cảnh báo quá trình tư duy của trẻ có thể bị “bỏ qua hoàn toàn” nếu các trường không ngăn học sinh dựa vào AI để có đáp án nhanh. Các nghiên cứu học thuật Trung Quốc mà Reuters xem xét cũng cho rằng học sinh nông thôn đặc biệt dễ bị ảnh hưởng bởi hiện tượng này và chứng nghiện thiết bị.
Đi tìm điểm cân bằng
Một số nhà giáo dục và phụ huynh đã thử các biện pháp bảo vệ, để AI không thay thế tư duy phản biện.
Tại Học viện Tài năng Mới Bắc Kinh, Peng cho biết em cố tự giải bài lập trình trước, rồi mới nhờ AI gợi ý thay vì xin lời giải đầy đủ. Em nói công nghệ này giúp em hiểu sâu hơn môn toán. “Em nghĩ AI là công cụ giúp em, không phải thứ em phụ thuộc”, Peng nói.
Với bà Rita Luan, phụ huynh ở Bắc Kinh có con gái 11 tuổi học một trường công hàng đầu, thách thức là làm sao để AI củng cố chứ không rút ngắn việc học. Bà cho biết trường của con chủ yếu dạy khái niệm về AI chứ chưa dạy ứng dụng thực tế. Vì vậy, bà bổ sung tại nhà bằng cách hướng dẫn con dùng chatbot Doubao của ByteDance dưới sự giám sát chặt chẽ.
Quy tắc của bà là con dành 15 phút tự giải một bài toán khó rồi mới nhờ AI. Vài ngày sau, bà yêu cầu con giải lại đúng bài đó mà không có sự trợ giúp. “Mục đích là bảo đảm con thực sự tiêu hóa được lời giải”, bà nói.