Trung Quốc và Iran hợp tác đất hiếm, nhắm tới nguồn khoáng sản chiến lược

Mới đây, Quỹ Khoa học Tự nhiên Quốc gia Trung Quốc (NSFC) đã công bố chương trình hội thảo khoa học chung với Quỹ Khoa học Quốc gia Iran. Trong 5 lĩnh vực được lựa chọn cho chương trình năm nay có “thăm dò và chế biến các nguyên tố đất hiếm”.

Theo NSFC, Trung Quốc sẽ tài trợ 30.000 nhân dân tệ, tương đương khoảng 4.200 USD, cho mỗi hội thảo để trang trải các chi phí tổ chức, lưu trú và đi lại trong nước. Phía Iran chịu trách nhiệm hỗ trợ chi phí đi lại quốc tế cho các nhà nghiên cứu Iran tham dự chương trình, đồng thời chi trả lưu trú cho các nhà khoa học Trung Quốc tới Iran.

Thỏa thuận được công bố trong bối cảnh khu vực Trung Đông vẫn tiềm ẩn nhiều bất ổn, trong khi cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc về khoáng sản chiến lược ngày càng gay gắt.

Đất hiếm trở thành quân bài chiến lược

Đất hiếm gồm 17 nguyên tố kim loại có những đặc tính từ tính và điện tử đặc biệt, đóng vai trò quan trọng trong sản xuất nhiều sản phẩm công nghệ cao. Nhóm khoáng sản này được sử dụng trong các hệ thống quân sự như tên lửa, máy bay chiến đấu, radar, cũng như nhiều thiết bị điện tử và công nghệ năng lượng.

Trong cuộc cạnh tranh chiến lược Mỹ Trung, đất hiếm vì thế không còn chỉ là nguyên liệu công nghiệp mà đã trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng công nghệ cao và quốc phòng.

Áp lực đối với nguồn cung càng rõ rệt sau những diễn biến gần đây. Reuters hồi đầu tháng đưa tin Mỹ đã sử dụng gần như toàn bộ số tên lửa chính xác tầm xa trong kho dự trữ trong 5 tháng xung đột.

Ngày 7/8, chính quyền Tổng thống Donald Trump công bố khoản đầu tư 3 tỷ USD vào các dự án khoáng sản quan trọng và pin. Washington cho biết mục tiêu là củng cố nguồn dự trữ phục vụ quốc phòng và giảm sự phụ thuộc vào các chuỗi cung ứng do Trung Quốc chi phối.

Trung Quốc hiện sở hữu trữ lượng đất hiếm lớn nhất thế giới và giữ vị thế thống trị ở cả khai thác lẫn chế biến. Bắc Kinh cũng đang tăng cường kiểm soát hoạt động xuất khẩu đất hiếm và công nghệ liên quan.

Sau khi ông Trump khởi động cuộc chiến thương mại với Trung Quốc vào năm ngoái, Bắc Kinh áp dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm. Những hạn chế này từng khiến nguồn cung cho một số nhà sản xuất Mỹ bị gián đoạn, qua đó phơi bày mức độ phụ thuộc của Washington vào Trung Quốc.

Trong bối cảnh đó, việc đưa thăm dò và chế biến đất hiếm vào chương trình hợp tác khoa học với Iran mang ý nghĩa đáng chú ý.

Iran có tiềm năng nhưng thiếu năng lực khai thác

Iran được cho là sở hữu tiềm năng đất hiếm đáng kể, dù nguồn tài nguyên này vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ. Đặc điểm địa chất của quốc gia Trung Đông, bao gồm các khu vực giàu quặng sắt và những thành tạo phosphate, được đánh giá có điều kiện thuận lợi cho sự hình thành các mỏ đất hiếm.

Một phân tích được Viện Nghiên cứu Hague tại Hà Lan công bố hồi tháng 2 cho biết hoạt động thăm dò đã phát hiện những dấu hiệu bất thường liên quan đến đất hiếm trên diện tích khoảng 7.000 km² tại miền trung Iran.

Tuy nhiên, sở hữu tiềm năng tài nguyên không đồng nghĩa với khả năng khai thác thương mại. Ngành công nghiệp đất hiếm của Iran hiện vẫn ở giai đoạn sơ khai và nước này còn phải vượt qua nhiều rào cản trước khi có thể khai thác nguồn tài nguyên ở quy mô lớn.

Đây cũng là khoảng trống mà hợp tác với Trung Quốc có thể tạo ra khác biệt. Bắc Kinh sở hữu kinh nghiệm sâu rộng trong toàn bộ chuỗi giá trị đất hiếm, từ khai thác, tách chiết đến chế biến vật liệu.

Nếu được mở rộng, hợp tác khoa học có thể giúp Iran nâng cao năng lực đánh giá trữ lượng, nghiên cứu công nghệ khai thác và từng bước tiếp cận các phương pháp chế biến đất hiếm.

Gần một thập niên hợp tác khoa học

Quan hệ hợp tác giữa NSFC và Quỹ Khoa học Quốc gia Iran bắt đầu từ năm 2017, khi hai bên ký biên bản ghi nhớ tại Bắc Kinh. NSFC khi đó mô tả Iran là một đối tác quan trọng trong khuôn khổ Sáng kiến Vành đai và Con đường.

Kể từ đó, hai cơ quan đã tài trợ nhiều dự án nghiên cứu chung trong các lĩnh vực như toán học, sinh học, y học, năng lượng tái tạo, khoa học vật liệu, biến đổi khí hậu và trí tuệ nhân tạo.

Chương trình hội thảo khoa học chung được hai bên triển khai từ năm 2024, ban đầu tập trung vào biến đổi khí hậu, AI, vật liệu tiên tiến và sản xuất công nghệ cao. Ở giai đoạn đầu, mỗi hội thảo có thể nhận khoản tài trợ lên tới 150.000 nhân dân tệ.

Năm nay, ngoài thăm dò và chế biến đất hiếm, hai nước còn hợp tác về vật liệu nano phục vụ phát hiện bệnh, giám sát ô nhiễm, xây dựng có khả năng chống động đất và các phương thức sản xuất xanh.

Việc đất hiếm lần đầu được đưa vào danh sách hợp tác năm nay đặc biệt đáng chú ý. Đây vừa là lĩnh vực Trung Quốc có lợi thế công nghiệp vượt trội, vừa là ngành mà Bắc Kinh đang ngày càng coi trọng việc kiểm soát công nghệ và chuỗi cung ứng.

Đối với Iran, hợp tác với Trung Quốc có thể mở thêm cánh cửa tiếp cận năng lực nghiên cứu và công nghệ để đánh giá, khai thác nguồn tài nguyên trong nước. Với Trung Quốc, đây là cơ hội mở rộng hợp tác khoa học công nghệ tại một quốc gia được đánh giá có tiềm năng về khoáng sản chiến lược nhưng năng lực khai thác và chế biến vẫn còn hạn chế.