Việt Nam có một công trình lọt top kiến trúc ngoạn mục nhất châu Á, đã đi vào hoạt động từ hơn 100 năm trước

Từ những dinh thự thuộc địa cổ điển đến các tòa nhà chọc trời hiện đại, tạp chí Time Out (Anh) mới đây công bố danh sách những công trình kiến trúc ngoạn mục nhất châu Á. Trong danh sách này, Việt Nam có đại diện tại Hà Nội: Nhà hát Lớn Hà Nội – một biểu tượng kiến trúc và văn hóa vượt thời gian của Thủ đô.

Tọa lạc tại số 1A Tràng Tiền, trên Quảng trường Cách mạng Tháng Tám, Nhà hát Lớn Hà Nội nằm ở vị trí trung tâm bậc nhất, kề cận khu phố cổ, không xa Hồ Hoàn Kiếm và Bảo tàng Lịch sử Việt Nam. Không chỉ là “thánh đường” của nghệ thuật hàn lâm, công trình còn được xem như một nhân chứng sống cho hơn một thế kỷ lịch sử Việt Nam hiện đại.

Ít ai biết rằng, cuối thế kỷ XIX, khu đất xây dựng nhà hát vốn là vùng đầm lầy thuộc hai làng Thạch Tần và Tây Luông. Năm 1899, Hội đồng thành phố Hà Nội dưới quyền Công sứ Richard đã đề xuất xây dựng một nhà hát lớn nhằm phục vụ giới quan chức và tầng lớp thượng lưu thời bấy giờ.

Sau nhiều lần điều chỉnh thiết kế, ngày 7/6/1901, công trình chính thức được khởi công dưới thời Toàn quyền Paul Doumer và hoàn thành sau 10 năm xây dựng. Năm 1911, Nhà hát Lớn đi vào hoạt động, trở thành một trong những công trình quy mô và hiện đại bậc nhất Hà Nội lúc bấy giờ.

Theo các tài liệu lịch sử, Nhà hát Lớn Hà Nội do hai kiến trúc sư người Pháp Harlay và Broyer thiết kế, lấy cảm hứng từ Opéra Garnier ở Paris, song được thu nhỏ về tỷ lệ và điều chỉnh vật liệu để phù hợp với khí hậu nhiệt đới.

Công trình mang phong cách Tân cổ điển Pháp kết hợp yếu tố chiết trung: mặt đứng nổi bật với hệ cột Ionic cân xứng, mái dốc lợp đá đen, các ô cửa vòm và phù điêu trang trí giàu nhịp điệu. Tổng thể kiến trúc gợi dáng dấp một nhà hát châu Âu đầu thế kỷ XX, nhưng khi đặt giữa không gian phố xá Hà Nội lại tạo nên một điểm nhấn rất riêng, vừa sang trọng, vừa hài hòa.

Về quy mô, nhà hát dài 87m, rộng trung bình khoảng 30m, đỉnh mái cao 34m so với mặt đường, diện tích xây dựng xấp xỉ 2.600m2.

Mặt bằng nhà hát được tổ chức chặt chẽ thành ba phần. Không gian đầu tiên là sảnh chính với cầu thang chữ T ốp đá, nền lát marble cùng các chi tiết trang trí cổ điển, tạo ấn tượng sang trọng ngay từ lối vào.

Tầng hai là phòng Gương – không gian nghi lễ lộng lẫy, từng là nơi diễn ra các buổi chiêu đãi và sự kiện trọng thể. Phía sau là khu quản trị với 18 buồng hóa trang cho diễn viên, hai phòng tập hát, thư viện và phòng họp.

Khán phòng chính nằm phía sau, được ví như một “hộp nhạc” đúng nghĩa, với mặt bằng gần vuông (24x24m), bố trí ba tầng ghế hình móng ngựa bao quanh sân khấu. Tổng cộng có khoảng 598 ghế bọc nhung, trong đó tầng trên là các lô ghế riêng dành cho khách VIP. Cách tổ chức không gian này tuân thủ chặt chẽ các nguyên tắc âm học và thị giác của nhà hát châu Âu, đảm bảo tầm nhìn và chất lượng thưởng thức từ mọi vị trí.

Trong thời kỳ thuộc địa, Nhà hát Lớn chủ yếu phục vụ các buổi opera, nhạc thính phòng và kịch nói của các đoàn nghệ thuật Pháp, dành cho người châu Âu và một bộ phận người Việt giàu có. Từ thập niên 1940, các đoàn kịch Việt Nam bắt đầu biểu diễn tại đây, biến nhà hát thành không gian nghệ thuật chung, mở rộng cánh cửa đến với công chúng.

Không chỉ gắn với nghệ thuật, công trình còn in dấu nhiều cột mốc lịch sử trọng đại. Quảng trường trước nhà hát là nơi diễn ra cuộc mít tinh lớn ngày 17/8/1945 – một trong những sự kiện mở đầu Cách mạng Tháng Tám. Bên trong nhà hát, Quốc hội khóa I của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã họp phiên đầu tiên ngày 2/3/1946 và thông qua Hiến pháp 1946 – bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam độc lập.

Sau hơn 80 năm sử dụng, đến thập niên 1990, Nhà hát Lớn xuống cấp nghiêm trọng. Năm 1995, Chính phủ quyết định trùng tu toàn diện với kinh phí khoảng 156 tỷ đồng. Công việc kéo dài đến năm 1997, có sự tham gia tư vấn của kiến trúc sư Hồ Thiệu Trị, với mục tiêu khôi phục tối đa diện mạo nguyên gốc, đồng thời tích hợp các hệ thống kỹ thuật hiện đại về âm thanh, ánh sáng, điều hòa.

Năm 2011, nhân kỷ niệm 100 năm ngày khánh thành, Nhà hát Lớn Hà Nội cùng Quảng trường Cách mạng Tháng Tám được công nhận là di tích lịch sử và kiến trúc cấp quốc gia.

Cho đến hôm nay, công trình vẫn là một trong những địa điểm biểu diễn quan trọng nhất của Thủ đô, nơi thường xuyên diễn ra các chương trình giao hưởng, opera, ballet và sự kiện văn hóa quy mô lớn. Với giới nghệ sĩ, đây là “ngôi đền” của nghệ thuật hàn lâm; với du khách, là điểm đến không thể bỏ qua để cảm nhận chiều sâu lịch sử và văn hóa của Hà Nội.