Việt Nam vượt Thái Lan, vươn lên thứ 2 Đông Nam Á ở 1 thước đo kinh tế: GDP tăng mạnh, người dân liệu có giàu lên?

Trong bối cảnh các báo cáo tài chính quốc tế đưa ra những con số khác nhau về quy mô kinh tế toàn cầu, GDP danh nghĩa và GDP theo sức mua tương đương (PPP) tiếp tục là chủ đề được quan tâm. Tại talkshow "Kinh tế Việt Nam đã vươn lên thứ 22 thế giới? Người dân đã giàu hơn?" do VTC News thực hiện, doanh nhân Đỗ Cao Bảo, Thành viên Hội đồng quản trị Tập đoàn FPT, và TS. Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược thương hiệu và Cạnh tranh, đã phân tích sự khác biệt giữa hai chỉ số, đồng thời chỉ ra những vấn đề cần lưu ý khi đánh giá sức mạnh kinh tế và mức sống của người dân Việt Nam.

Hai thước đo, hai góc nhìn về quy mô kinh tế

Theo GDP danh nghĩa quy đổi bằng USD, Mỹ vẫn là nền kinh tế lớn nhất thế giới, với quy mô trên 30.000 tỷ USD. Trong khi đó, theo GDP PPP – thước đo có tính đến chênh lệch giá cả giữa các quốc gia – Trung Quốc đã vượt Mỹ từ năm 2014, với quy mô hiện khoảng 41.000-42.000 tỷ USD, gấp 1,37 lần Mỹ.

Sự khác biệt này cho thấy thứ hạng kinh tế có thể thay đổi đáng kể tùy theo phương pháp tính. Với Việt Nam, tăng trưởng GDP 9 tháng đầu năm đạt trên 9%, mức cao nhất trong 15 năm qua, riêng quý III tiệm cận 10%. Theo GDP PPP, quy mô kinh tế Việt Nam vươn lên vị trí thứ hai ASEAN, vượt Thái Lan từ năm 2026. Trong khi đó, nếu tính theo GDP danh nghĩa, Việt Nam được dự báo phải đến năm 2029 mới vượt Thái Lan.

Dù các chỉ số tăng trưởng cho thấy quy mô nền kinh tế ngày càng mở rộng, vấn đề đặt ra là thước đo nào phản ánh sát hơn năng lực kinh tế và mức sống thực tế của người dân.

Doanh nhân Đỗ Cao Bảo cho biết GDP của các quốc gia trước hết được tính bằng đồng nội tệ. Khi so sánh quy mô giữa các nền kinh tế, người ta thường sử dụng hai phương pháp: quy đổi theo tỷ giá hối đoái thị trường để tính GDP danh nghĩa hoặc quy đổi theo sức mua tương đương (PPP).

Theo ông, GDP danh nghĩa quy đổi sang USD chưa phản ánh đầy đủ sự khác biệt về giá cả hàng hóa và dịch vụ giữa các quốc gia. Trong khi đó, PPP dựa trên việc so sánh giá của một rổ hàng hóa, dịch vụ tương đương để điều chỉnh chênh lệch sức mua, qua đó giúp đánh giá sát hơn lượng hàng hóa và dịch vụ mà một nền kinh tế có thể tạo ra.

Ông Đỗ Cao Bảo cho rằng công chúng và truyền thông lâu nay thường chú trọng GDP danh nghĩa, trong khi PPP đôi khi bị xem là chỉ số mang tính tham khảo vì quy mô kinh tế tính theo phương pháp này lớn hơn đáng kể. Theo ông, cách nhìn đó chưa đầy đủ.

Ông dẫn chứng, một người có thu nhập 3.000 USD/tháng tại Mỹ có thể gặp khó khăn do chi phí sinh hoạt cao, trong khi mức thu nhập tương đương tại Việt Nam có thể mang lại cuộc sống sung túc. Thu nhập bình quân đầu người của Mỹ khoảng 94.000 USD, so với khoảng 5.000 USD của Việt Nam nếu tính theo GDP danh nghĩa. Chênh lệch này khoảng 18 lần.

Tuy nhiên, khi tính theo PPP, thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam đạt khoảng 19.000 USD, thu hẹp khoảng cách xuống còn khoảng 4,8 lần. Theo ông, giá hàng hóa và dịch vụ thiết yếu tại Việt Nam trung bình thấp hơn Mỹ khoảng 3,8-4 lần.

Lý giải việc GDP danh nghĩa được sử dụng phổ biến hơn, ông Đỗ Cao Bảo đề cập đến vai trò của đồng USD và ảnh hưởng của các thể chế tài chính phương Tây. Tại IMF, Mỹ nắm 16,9% quyền biểu quyết và có quyền phủ quyết đối với các quyết định lớn. Theo phân tích của ông, nếu PPP được sử dụng rộng rãi hơn trong việc đánh giá vị thế kinh tế, vai trò của các nền kinh tế đang phát triển như Trung Quốc, Ấn Độ và nhiều nước châu Á sẽ được nhìn nhận khác đi.

Ông cũng chỉ ra sự khác biệt về cơ cấu kinh tế và mặt bằng giá cả. Tại Mỹ, dịch vụ chiếm tới 79% GDP, trong khi giá dịch vụ cao góp phần làm tăng quy mô GDP danh nghĩa. Ngược lại, các nền kinh tế sản xuất ở châu Á, trong đó có Việt Nam, có tỷ trọng dịch vụ dưới 50% và mặt bằng giá thấp hơn. Vì vậy, nếu chỉ căn cứ vào GDP danh nghĩa, quy mô sản xuất thực tế có thể chưa được phản ánh đầy đủ.

TS. Võ Trí Thành: GDP không phản ánh toàn bộ thu nhập của người dân

Ở góc độ học thuật, TS. Võ Trí Thành cho rằng GDP danh nghĩa, GDP PPP và các chỉ số như GNP/GNI (Tổng sản phẩm Quốc gia/Tổng thu nhập Quốc gia) không loại trừ nhau mà bổ sung cho nhau.

GDP đo lường giá trị hàng hóa, dịch vụ cuối cùng được tạo ra trong một nền kinh tế trong một thời kỳ nhất định. Tuy nhiên, GDP danh nghĩa quy đổi bằng USD chịu ảnh hưởng của tỷ giá hối đoái, vốn có thể biến động do chính sách tiền tệ và tình hình lạm phát.

Bên cạnh đó, GDP không phản ánh đầy đủ hoạt động của khu vực kinh tế phi chính thức, chất lượng dịch vụ hay thu nhập thực tế mà người dân được hưởng. Một phần lợi nhuận do các doanh nghiệp FDI tạo ra có thể được chuyển về nước, khiến quy mô GDP không đồng nghĩa hoàn toàn với thu nhập thuộc về người dân trong nước.

TS. Võ Trí Thành đồng tình rằng GDP danh nghĩa được sử dụng phổ biến một phần do tính thuận tiện trong tính toán và so sánh quốc tế. Trong khi đó, PPP đòi hỏi khảo sát một rổ hàng hóa, dịch vụ phức tạp, tốn kém và không thể cập nhật liên tục hằng tháng. Vai trò quốc tế của đồng USD cùng vị thế của các trung tâm tài chính lớn cũng góp phần duy trì sự phổ biến của GDP danh nghĩa.

Theo ông, việc cải tổ các thể chế đa phương để tăng tiếng nói đại diện cho các nền kinh tế đang phát triển là một vấn đề cần tiếp tục được quan tâm.

Đề cập trực tiếp đến mức sống, TS. Võ Trí Thành nhấn mạnh thu nhập khả dụng - số tiền còn lại sau khi nộp thuế thu nhập cá nhân - mới là một trong những yếu tố quan trọng quyết định khả năng chi tiêu của mỗi người. Mức sống còn phụ thuộc vào cơ cấu tiêu dùng, biến động giá cả và thói quen tiết kiệm.

Tại Việt Nam, thói quen tiết kiệm của các hộ gia đình gắn liền với nhu cầu chủ động tài chính cho các khoản chi tiêu dài hạn như y tế, giáo dục và chăm lo cho con cháu. Trong khi đó, tại các nước phát triển, hệ thống phúc lợi xã hội có thể hỗ trợ người dân nhiều hơn trong việc bảo đảm các nhu cầu thiết yếu.

Quy mô kinh tế Việt Nam tăng nhưng không được chủ quan

Đánh giá việc Việt Nam đứng thứ hai ASEAN về GDP PPP, ông Đỗ Cao Bảo cho rằng kết quả này giúp củng cố niềm tin vào quy mô nền kinh tế và sức hấp dẫn đối với nhà đầu tư quốc tế. Tuy nhiên, ông cảnh báo không nên vì vậy mà quá lạc quan. Xét theo GDP PPP bình quân đầu người, mức độ giàu có của người dân Việt Nam vẫn còn khoảng cách đáng kể so với Thái Lan và cần thêm thời gian để thu hẹp.

Đồng quan điểm, TS. Võ Trí Thành lưu ý không nên ngộ nhận về mức độ phát triển chỉ từ quy mô GDP PPP. Với GDP danh nghĩa bình quân đầu người khoảng 5.000 USD, Việt Nam mới bước vào ngưỡng thu nhập trung bình cao và vẫn còn khoảng cách lớn với các nền kinh tế phát triển.

Ông đặc biệt cảnh báo về “bẫy chi phí thấp”. Trong giai đoạn đầu mở cửa, lợi thế lao động giá rẻ giúp Việt Nam thu hút FDI và tham gia sâu hơn vào chuỗi thương mại toàn cầu. Tuy nhiên, lợi thế này đang dần chạm giới hạn. Nếu không chuyển dịch sang mô hình phát triển dựa trên công nghệ, kỹ năng quản trị và đổi mới sáng tạo, tốc độ tăng trưởng có thể chậm lại.

Trong chuỗi giá trị toàn cầu, gia công, lắp ráp thường tạo ra giá trị gia tăng thấp hơn so với nghiên cứu và phát triển (R&D), thiết kế hay phân phối thương hiệu. Vì vậy, quy mô sản xuất không thể đại diện đầy đủ cho sức mạnh tổng thể của một nền kinh tế.

Quy mô kinh tế tăng lên là cơ sở để củng cố niềm tin, nhưng để cải thiện mức sống bền vững, Việt Nam vẫn cần nâng cao năng suất, phát triển công nghệ, gia tăng giá trị trong chuỗi sản xuất và tiếp tục hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội.