Vượt Mỹ, 2 quốc gia trụ cột BRICS ‘bắt tay’ thống trị điện hạt nhân toàn cầu

Thông qua việc thúc đẩy xây dựng điện hạt nhân dưới sự dẫn dắt trực tiếp của nhà nước, Bắc Kinh và Moscow đang mở rộng ảnh hưởng địa chính trị bằng cách phát triển nguồn điện trong nước, đồng thời xuất khẩu công nghệ sang các nền kinh tế mới nổi.

Theo Hiệp hội Hạt nhân Thế giới và Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế, trong tổng số 9 nhà máy điện hạt nhân quy mô lớn được khởi công năm ngoái, có 7 dự án tại Trung Quốc, 1 tại Nga và 1 tại Hàn Quốc.

Trong vòng một thập kỷ qua, Trung Quốc và Nga gần như thống trị ngành công nghiệp điện hạt nhân toàn cầu. Trong tổng số 63 nhà máy điện hạt nhân được khởi công trên thế giới kể từ năm 2016, hơn 90% sử dụng công nghệ của Trung Quốc hoặc Nga. Ngoại lệ duy nhất là 5 dự án tại Hàn Quốc và Anh.

Theo Bộ Sinh thái và Môi trường Trung Quốc, hiện có 27 lò phản ứng đang được xây dựng trong nước. Một hiệp hội ngành có liên kết với chính phủ dự báo công suất phát điện hạt nhân của Trung Quốc sẽ đạt 110 gigawatt vào năm 2030, vượt Mỹ để trở thành quốc gia sản xuất điện hạt nhân lớn nhất thế giới.

Tháng 4 năm ngoái, chính phủ Trung Quốc đã phê duyệt kế hoạch xây dựng 10 lò phản ứng tại 5 địa điểm. Điện hạt nhân được kỳ vọng sẽ chiếm 10% cơ cấu năng lượng vào năm 2040, tăng mạnh so với mức chưa đầy 5% vào năm 2024.

Theo truyền thông Trung Quốc, nước này hiện có khoảng 60 nhà máy điện hạt nhân đang vận hành, bao gồm cả các tổ máy đang bảo trì, với tổng công suất khoảng 64 gigawatt. Quy mô này tương đương với Pháp, quốc gia sản xuất điện hạt nhân lớn thứ hai thế giới. Tại nhà máy điện hạt nhân Zhangzhou ở tỉnh Phúc Kiến, tổ máy số 1 đã vận hành thương mại từ tháng 1 năm ngoái, còn tổ máy số 2 bắt đầu hoạt động trong tháng này.

Nhiều lò phản ứng đi vào vận hành trước năm 2025 thuộc dòng Hualong One, loại lò mà Trung Quốc khẳng định do nước này tự phát triển. Hiện có 6 lò Hualong One đang hoạt động tại Trung Quốc và 2 lò tại Pakistan.

Bên cạnh các dự án quy mô lớn, Trung Quốc cũng đẩy mạnh phát triển lò phản ứng nhỏ, vốn đòi hỏi mức đầu tư thấp hơn. Theo Tập đoàn Hạt nhân Quốc gia Trung Quốc, thử nghiệm làm mát của lò phản ứng mô đun nhỏ Linglong One đang được xây dựng tại tỉnh Hải Nam đã thành công vào tháng 10 năm ngoái. Lò phản ứng này có công suất 125 megawatt và dự kiến đi vào vận hành trong năm nay.

Trong khi đó, Nga tập trung vào xuất khẩu điện hạt nhân sang các nước đang phát triển. Trong 10 năm qua, 19 nhà máy điện hạt nhân do Nga chế tạo đã được khởi công ở nước ngoài. Tập đoàn năng lượng hạt nhân quốc doanh Rosatom hiện đang xây dựng các dự án tại Thổ Nhĩ Kỳ, Bangladesh và nhiều quốc gia khác. Tháng 11 vừa qua, bình áp lực đã được lắp đặt tại nhà máy điện hạt nhân El Dabaa của Ai Cập.

Điện hạt nhân không chỉ là nguồn năng lượng, mà còn là công cụ gắn kết lâu dài giữa quốc gia cung cấp và quốc gia tiếp nhận. Với các khâu từ thiết kế, xây dựng, vận hành, bảo trì, cung cấp nhiên liệu cho tới tháo dỡ, mối quan hệ này có thể kéo dài gần 100 năm.

Tuy nhiên, các dự án điện hạt nhân của Nga ở nước ngoài đang chịu tác động từ các lệnh trừng phạt kinh tế liên quan đến cuộc xung đột tại Ukraine. Một nhà máy điện hạt nhân đang xây dựng tại Thổ Nhĩ Kỳ gặp khó khăn tài chính, khiến thời điểm vận hành bị lùi lại so với kế hoạch ban đầu là năm 2023.

Nga cũng đang phát triển lò phản ứng nhỏ. Tại một hội nghị quốc tế vào tháng 11, Tổng thống Vladimir Putin cho biết các lò phản ứng loại này sẽ “bước vào giai đoạn sản xuất hàng loạt”, đồng thời nhấn mạnh Nga sở hữu công nghệ điện hạt nhân độc lập.

Tại Mỹ, kể từ năm 2013 đến nay chưa có nhà máy điện hạt nhân thương mại mới nào được xây dựng. Nhằm đẩy nhanh quá trình phục hồi điện hạt nhân, Tổng thống Donald Trump đã ký sắc lệnh hành pháp vào tháng 5, đặt mục tiêu khởi công 10 lò phản ứng lớn vào năm 2030. Các nhà sản xuất như Westinghouse Electric đang được xem xét.

“Nhờ Tổng thống Trump, thời kỳ phục hưng điện hạt nhân của Mỹ đã bắt đầu”, Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright viết trên mạng xã hội trong tháng này.

Mỹ cũng tập trung phát triển lò phản ứng nhỏ. Đầu tháng 12, chính quyền Trump công bố gói tài trợ 400 million USD cho Cơ quan Thung lũng Tennessee TVA và một số tổ chức khác.

TVA được thành lập từ thời Đại Suy thoái, với vai trò là công ty tiện ích quốc gia phụ trách các công trình công cộng. Doanh nghiệp này dự kiến sử dụng lò phản ứng nhỏ do liên doanh giữa GE Vernova và Hitachi phát triển, với mục tiêu đưa vào vận hành sớm nhất vào năm 2032.

TVA cũng đang cân nhắc sử dụng lò phản ứng nhỏ của NuScale Power, một công ty Mỹ. Tháng 9, hai bên đã ký biên bản ghi nhớ nhằm xem xét triển khai khoảng 70 tổ máy, với tổng công suất 6 gigawatt.

NuScale hiện nhận được đầu tư từ các doanh nghiệp Nhật Bản như IHI, mở ra khả năng sử dụng linh kiện sản xuất tại Nhật. Công ty này cho biết khoảng 25 tỷ USD trong gói đầu tư giữa Mỹ và Nhật Bản đạt được thông qua đàm phán thuế quan có thể được dùng cho phát triển kinh doanh.

Tại Mỹ, nhu cầu điện gần như đi ngang trong suốt thập niên 2010, nhưng đã bắt đầu tăng trở lại trong những năm gần đây do sự bùng nổ của AI. Các trung tâm dữ liệu đòi hỏi nguồn điện liên tục 24 giờ mỗi ngày, điều mà năng lượng tái tạo đơn thuần khó đáp ứng.

Tại châu Âu, Mỹ và Nhật Bản, thập niên 2000 và 2010 từng chứng kiến làn sóng thúc đẩy điện hạt nhân nhằm giảm phát thải carbon, được gọi là “phục hưng hạt nhân”. Tuy nhiên, thảm họa hạt nhân Fukushima năm 2011 đã làm niềm tin vào an toàn hạt nhân sụp đổ.

Giờ đây, với sự trỗi dậy của AI và nhu cầu điện khổng lồ đi kèm, một “làn sóng phục hưng lần hai” của điện hạt nhân đang dần hiện rõ.

Theo Nikkei Asia