Ấn Độ-Nhật Bản tái khẳng định tầm quan trọng chiến lược trong bối cảnh Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương thay đổi
Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi có chuyến thăm Ấn Độ cấp nhà nước từ ngày 1-3/7, gặp thượng đỉnh với Thủ tướng Narendra Modi. Đây là chuyến công du chính thức đầu tiên của bà Takaichi tới Ấn Độ từ khi nhậm chức tháng 10 năm ngoái. Chuyến thăm diễn ra trong bối cảnh nhiều diễn biến địa chính trị đầy kịch tính.
Cả Ấn Độ và Nhật Bản đều phải đối mặt chính sách thuế quan bất ngờ do chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump áp đặt, hậu quả kinh tế của cuộc chiến ở Iran và sự gián đoạn của các tuyến đường vận chuyển năng lượng trên biển. Thỏa thuận tạm thời giữa Mỹ và Iran vẫn còn mong manh, những diễn biến sau đó cho thấy nguy cơ đóng cửa trở lại tuyến đường hàng hải quốc tế và bùng phát xung đột mới, đặc biệt là liên quan Israel, vẫn còn hiện hữu.
Cuộc khủng hoảng ở eo biển Hormuz đã dẫn đến những thách thức kinh tế đáng kể đối với Ấn Độ và Nhật Bản. Cả hai nước đều buộc phải chuyển sang các nhà cung cấp thay thế do sự phụ thuộc quá lớn vào dầu mỏ và khí đốt tự nhiên ở Trung Đông, trong khi vẫn khai thác nguồn dự trữ trong nước có hạn.
Gần đây, Ấn Độ đăng cai tổ chức Hội nghị Ngoại trưởng nhóm Bộ Tứ (QUAD). Hội nghị đã xem xét tiến độ và tuyên bố các sáng kiến mới quan trọng đối với an ninh và thịnh vượng của khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Trong khi đó, Mỹ đột ngột quay trở lại sử dụng tên gọi cũ của Bộ Tư lệnh Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (USINDOPACOM) là Bộ Tư lệnh Thái Bình Dương (USPACOM).
Có thể lập luận một cách lạc quan rằng việc quay trở lại tên gọi này đơn giản chỉ thể hiện sự quan tâm mạnh mẽ đến việc bảo tồn nguồn gốc lịch sử của PACOM cùng với nhiệm vụ đương đại rộng lớn của nó. Đối với người bi quan, điều này cho thấy thông điệp chiến lược thể hiện sự quan tâm và cam kết của Mỹ đối với khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương đang giảm sút, có thể xuất phát từ mong muốn ổn định quan hệ với Trung Quốc.
Ở trong nước, nền kinh tế Nhật Bản đã trải qua khó khăn, với lạm phát nhanh và thiếu hụt các mặt hàng trung gian thiết yếu. Ấn Độ cũng đã trải qua lạm phát đáng kể đối với thực phẩm, nhiên liệu và phân bón. Đồng yên và đồng rupee đã suy yếu, tạo thêm trở ngại cho hoạt động kinh tế.
Mục tiêu của Nhật Bản
Thứ nhất, đó là phản ứng trước tình hình căng thẳng với Trung Quốc. Trung Quốc đang tăng cường sự hiện diện trên biển ở Biển Hoa Đông và các khu vực khác, đồng thời cũng đang mâu thuẫn với Ấn Độ về vấn đề biên giới. Bên cạnh việc tái khẳng định hợp tác an ninh với Ấn Độ, quốc gia mà Nhật Bản chia sẻ các giá trị cơ bản, Nhật Bản cũng muốn làm sâu sắc thêm hợp tác về an ninh kinh tế, như đảm bảo nguồn khoáng sản quan trọng, trong bối cảnh Trung Quốc áp đặt các hạn chế xuất khẩu đối với các nguyên tố đất hiếm.
Thứ hai, đó là sự tăng trưởng kinh tế của Ấn Độ. Thủ tướng Takaichi đã chủ trương hiện thực hóa một "nền kinh tế mạnh mẽ" và hướng tới việc kết nối quan hệ đối tác công-tư với Ấn Độ trong đầu tư, từ đó góp phần vào sự tăng trưởng của Nhật Bản.
Sau hội nghị thượng đỉnh, một diễn đàn kinh tế đã được tổ chức với sự tham dự của cả hai nhà lãnh đạo, cho thấy cả hai bên đều có ý định tận dụng nó cho mục đích kinh doanh. Chuyến thăm lần này sẽ là chất xúc tác quan trọng cho sự phát triển quan hệ kinh tế giữa hai nước.
Mục tiêu của Ấn Độ
Chính quyền của Thủ tướng Modi đặt mục tiêu Ấn Độ trở thành một quốc gia phát triển vào năm 2047, kỷ niệm 100 năm ngày độc lập, cần được hỗ trợ bởi tăng trưởng kinh tế. Hội nghị thượng đỉnh nhằm thu hút thêm đầu tư và hợp tác công nghệ từ Nhật Bản, đặc biệt là trong các lĩnh vực công nghệ tiên tiến như trí tuệ nhân tạo (AI) và bán dẫn, nơi cuộc cạnh tranh phát triển giữa Mỹ và Trung Quốc đang ngày càng gay gắt.
Trong khi đó, Trung Quốc vốn đang mâu thuẫn với Ấn Độ về vấn đề biên giới, đang tăng cường sự hiện diện ở Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, đồng thời thúc đẩy các khoản vay và phát triển cơ sở hạ tầng ở Sri Lanka và Bangladesh như một phần của Sáng kiến Vành đai-Con đường. Ấn Độ hy vọng sẽ tăng cường hợp tác an ninh với Nhật Bản, quốc gia đang thúc đẩy khái niệm “Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và mở”.
Tình hình ở Trung Đông bất ổn tác động đến ngành sản xuất và các lĩnh vực khác do giá dầu thô tăng vọt và sự gián đoạn chuỗi cung ứng, nên Ấn Độ cần tìm kiếm sự hợp tác cụ thể để đảm bảo nguồn cung năng lượng ổn định và bảo đảm các khoáng sản quan trọng như đất hiếm. Việc gián đoạn nguồn cung năng lượng từ eo biển Hormuz ảnh hưởng đáng kể đến Ấn Độ, khiến việc đảm bảo nguồn cung năng lượng và khoáng sản thiết yếu trở nên quan trọng.
Hơn nữa, việc kiểm soát nguồn tài nguyên thiết yếu có thể trở thành một thứ vũ khí để một quốc gia này gây sức ép với quốc gia khác. Do đó, các quốc gia có cùng chí hướng có xu hướng đoàn kết và hợp tác với nhau. Ấn Độ hy vọng sẽ hợp tác với Nhật Bản để xây dựng mạng lưới cung cấp năng lượng và khoáng sản thiết yếu.
Quan hệ Đối tác Chiến lược và Toàn cầu Đặc biệt Ấn Độ - Nhật Bản khởi đầu từ năm 2014, đã phát triển thành một quan hệ đối tác chiến lược thực sự. Hơn thập kỷ qua, Ấn Độ và Nhật Bản đã thúc đẩy nhiều hình thức hợp tác khác nhau, trong bối cảnh có nhiều thay đổi trong môi trường quốc tế và yêu cầu thời đại. Qua chuyến thăm này, cả hai bên tái khẳng định tầm quan trọng chiến lược của nhau.
TS Phan Cao Nhật Anh - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và châu Phi
