Bác sĩ người Việt đứng sau công trình khoa học khiến hơn 60 viện nghiên cứu ở 40 quốc gia gửi thư xin tài liệu, là Anh hùng Lao động, được Bác Hồ đặc biệt trân trọng

Trong lịch sử ngành y tế Việt Nam, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch là một trong những trí thức sớm giác ngộ và tham gia cách mạng, đồng thời dành trọn tài năng, trí tuệ và tâm huyết cho sự nghiệp chăm sóc, bảo vệ sức khỏe nhân dân.

Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch từng giữ cương vị Bộ trưởng Bộ Y tế nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, là Anh hùng Lao động và nhà khoa học có nhiều đóng góp trong lĩnh vực y tế, đặc biệt là phòng, chống lao và các bệnh về phổi.

Người chiến sĩ cách mạng, nhà khoa học hết mình vì đất nước

Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch sinh ngày 7/5/1909 tại Quy Nhơn, tỉnh Bình Định cũ, trong một gia đình có truyền thống và danh tiếng. Cha của ông là nhà giáo Phạm Ngọc Thọ. Ngay từ những năm còn đi học, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch đã thể hiện năng lực học tập nổi bật, luôn đứng đầu lớp và đỗ đầu các khoa thi.

Năm 1928, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch theo học Trường Đại học Y khoa Hà Nội. Sau khi hoàn thành năm thứ 4, ông sang Pháp tiếp tục học tập và tốt nghiệp bác sĩ tại Paris năm 1934. Với những nghiên cứu chuyên sâu về bệnh lao, năm 1936, ông trở thành hội viên duy nhất ở Đông Dương của Hội Nghiên cứu bệnh lao Pháp.

Không chỉ theo đuổi con đường khoa học và y học, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch còn tham gia cách mạng từ rất sớm. Trước Cách mạng Tháng Tám, ông tích cực xây dựng cơ sở cách mạng tại Sài Gòn, tận tình chữa bệnh cho cán bộ của Đảng, đồng thời tham gia tuyên truyền, vận động quần chúng ủng hộ Mặt trận Việt Minh.

Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch cũng là một trong những người tham gia tổ chức và lãnh đạo phong trào Thanh niên Tiền phong. Với những hoạt động tích cực, ông góp phần vào thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám tại Sài Gòn - Chợ Lớn.

Sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch được cử giữ chức Bộ trưởng Bộ Y tế đầu tiên của nước Việt Nam độc lập. Khi cuộc kháng chiến ở Nam Bộ bùng nổ, ông tiếp tục hoạt động cùng Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ.

Năm 1950, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch giữ cương vị Ủy viên Thường vụ và Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính Đặc khu Sài Gòn - Chợ Lớn. Đến năm 1954, ông được cử làm Thứ trưởng Bộ Y tế, đồng thời giữ chức Bí thư Đảng Đoàn trong giai đoạn 1954-1958.

Từ tháng 12/1958, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch giữ chức Bộ trưởng Bộ Y tế, Trưởng Ban Y học thuộc Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, đồng thời là Viện trưởng Viện Chống lao Trung ương. Ông cũng là Đại biểu Quốc hội khóa II và khóa III, Chủ tịch Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam từ năm 1956 đến năm 1961.

Trên cương vị quản lý ngành y tế, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch chú trọng xây dựng một hệ thống chăm sóc sức khỏe có tổ chức, phát triển từ trung ương đến cơ sở. Ông đề ra 5 phương châm, nguyên tắc chỉ đạo và quản lý ngành gồm kết hợp chặt chẽ chính trị với chuyên môn, tư tưởng với tổ chức, phòng bệnh với chữa bệnh, y với dược, Đông y với Tây y.

Trong công tác bảo vệ sức khỏe, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch đặc biệt đề cao phương châm phòng bệnh, coi phòng bệnh là chính. Từ định hướng này, mạng lưới y tế được xây dựng từ trung ương đến xã, hợp tác xã, các phong trào vệ sinh yêu nước, vệ sinh phòng bệnh, phòng dịch và tiêm chủng được triển khai rộng rãi trong nhân dân. Công tác bảo vệ bà mẹ, trẻ em, đào tạo và xây dựng đội ngũ cán bộ, sản xuất thuốc, trang thiết bị y tế cũng được chú trọng.

Trong quá trình xây dựng hệ thống y tế chuyên ngành, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch cho thành lập nhiều viện và bệnh viện nhằm đáp ứng yêu cầu chăm sóc sức khỏe ở từng lĩnh vực. Trong đó có Viện Bảo vệ Sức khỏe Trẻ em, Viện Bảo vệ Sức khỏe Bà mẹ và Trẻ sơ sinh, Viện Sốt rét Ký sinh trùng và Côn trùng y học, Viện Nghiên cứu Đông y. Các cơ sở này sau đó trở thành những đơn vị đầu ngành, góp phần hình thành mạng lưới chuyên môn trong công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân.

Những đóng góp của ông trong lĩnh vực quản lý y tế gắn với việc xây dựng đường lối, tổ chức mạng lưới, đào tạo nhân lực và triển khai các chương trình bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Đây cũng là một phần quan trọng trong quá trình đặt nền móng cho nền y tế hướng tới cộng đồng.

Công trình để đời giúp tên tuổi vang danh quốc tế

Trong sự nghiệp khoa học, lĩnh vực lao và bệnh phổi là dấu ấn quan trọng gắn liền với tên tuổi bác sĩ Phạm Ngọc Thạch. Một trong những công trình tiêu biểu do bác sĩ Phạm Ngọc Thạch chủ trì cùng tập thể các thầy thuốc chống lao Việt Nam là nghiên cứu vaccine BCG.

Loại BCG được nghiên cứu phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam, có thể bảo quản trong thời gian dài và không đòi hỏi điều kiện lạnh nghiêm ngặt. Đặc điểm này tạo điều kiện đưa vaccine đến những vùng sâu, vùng xa trong bối cảnh cơ sở vật chất còn hạn chế.

Theo tư liệu của ngành y tế, hàng chục triệu người đã được tiêm phòng và vaccine được đưa tới nhiều địa phương. Công trình BCG do bác sĩ Phạm Ngọc Thạch cùng các cộng sự thực hiện cũng nhận được sự quan tâm của giới khoa học quốc tế. Hơn 60 viện nghiên cứu tại 40 quốc gia đã gửi thư xin tài liệu về công trình này.

Tạp chí Tubercle của Hội Nghiên cứu về bệnh phổi và bệnh lao ở Anh từng giới thiệu công trình BCG của bác sĩ Phạm Ngọc Thạch và đánh giá phương pháp phòng, chống lao của ông có giá trị đối với các nước đang phát triển.

Năm 1956, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch đề xuất và tổ chức thực hiện việc phát hiện lao trong điều tra dịch tễ bằng xét nghiệm đờm. Một năm sau, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch trình bày vấn đề này tại Hội nghị quốc tế chống lao ở New Delhi.

Bên cạnh bệnh lao, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch dành nhiều thời gian nghiên cứu các bệnh lý hô hấp còn ít được biết đến tại Việt Nam vào thời điểm đó, như nấm phổi, ký sinh trùng phổi, giãn phế quản, bệnh phổi do bụi than và bụi silic.

Trong khoảng 10 năm kể từ năm 1957, khi giữ cương vị Viện trưởng Viện Chống lao, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch đã công bố hơn 60 công trình nghiên cứu và bài báo khoa học trong nước, quốc tế hoặc trình bày tại các hội nghị quốc tế.

Được Bác Hồ đặc biệt trân trọng, tin tưởng

Không chỉ có những đóng góp lớn trong lĩnh vực y tế, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch còn nhiều lần được Chủ tịch Hồ Chí Minh tin tưởng giao thực hiện các nhiệm vụ đối ngoại và công tác kháng chiến.

Ngày 18/4/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ định bác sĩ Phạm Ngọc Thạch tham gia phái đoàn Chính phủ đến Đà Lạt để đàm phán trù bị. Phái đoàn do đồng chí Võ Nguyên Giáp làm Trưởng đoàn.

Đến ngày 21/11/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 216, cử bác sĩ Phạm Ngọc Thạch giữ chức Thứ trưởng Phủ Chủ tịch, đồng thời làm phái viên Chính phủ đi gặp lãnh đạo Thái Lan, Miến Điện và Ấn Độ để vận động chính quyền các nước này giúp Việt Nam đặt cơ quan đại diện Chính phủ và tổ chức Phòng thông tin.

Nhiệm vụ được giao diễn ra trong thời điểm đất nước ở tình thế “ngàn cân treo sợi tóc”, đòi hỏi phải tranh thủ sự đồng tình, ủng hộ của lãnh đạo và nhân dân các nước đối với cuộc kháng chiến của Việt Nam. Trên cương vị đặc phái viên, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch trực tiếp trình bày với các đối tác quốc tế quan điểm, lập trường của Chính phủ Việt Nam trên nhiều phương diện.

Trong một nhiệm vụ khác, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch được cử làm đặc phái viên của Chính phủ và của Chủ tịch nước, từ Việt Bắc vào Liên khu IV để chủ trì việc trao quân hàm Thiếu tướng cho Nguyễn Sơn.

Ngày 15/9/1948, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký quyết định cử một phái đoàn Chính phủ do bác sĩ Phạm Ngọc Thạch làm Trưởng đoàn đi kiểm tra, động viên kháng chiến tại miền Trung và Nam Bộ.

Năm 1950, nhằm kiện toàn cơ quan kháng chiến tại những vùng trọng điểm, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ cử bác sĩ Phạm Ngọc Thạch vào làm Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến hành chính đặc khu Sài Gòn - Chợ Lớn. Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch tiếp tục đảm nhiệm nhiệm vụ tại chiến trường miền Nam cho đến khi bộ máy kháng chiến của đặc khu được củng cố.

Năm 1952, sau khi cơ quan kháng chiến của đặc khu Sài Gòn - Chợ Lớn được củng cố, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch trở lại Việt Bắc. Đầu năm 1953, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch được phân công làm Trưởng Ban Y tế của Đảng, phụ trách công tác y tế tại An toàn khu. Trong thời gian này, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch còn được giao nhiệm vụ chăm lo, bảo vệ sức khỏe cho Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Những đóng góp của bác sĩ Phạm Ngọc Thạch trong nghiên cứu khoa học từng được Chủ tịch Hồ Chí Minh ghi nhận. Trong bài báo “Philatốp”, đăng trên báo Nhân dân số 186 từ ngày 19 đến ngày 21/5/1954, Người đề cập đến những sáng tạo của bác sĩ Phạm Ngọc Thạch và các cộng sự trong việc ứng dụng phương pháp Philatov vào lĩnh vực y tế và nông nghiệp.

Ngày 7/11/1968, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch hy sinh trên chiến trường miền Nam. Trước khi qua đời vài giờ, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch vẫn dặn dò anh em những công việc cần thực hiện trong ngày hôm sau.

Theo TTXVN, tình cảm mà Chủ tịch Hồ Chí Minh dành cho người thầy thuốc của nhân dân Phạm Ngọc Thạch được thể hiện một cách sâu sắc và xúc động. Khi Người nghe tin Bộ trưởng Bộ Y tế Phạm Ngọc Thạch hy sinh, Bác đánh rơi điếu thuốc đang kẹp trong tay, ngồi lặng khá lâu, hai tay gầy ôm vầng trán rộng.

Trong tang lễ bác sĩ Phạm Ngọc Thạch, Chủ tịch Hồ Chí Minh tới dự đã quàng chiếc khăn bà Marie Louise - vợ bác sĩ Phạm Ngọc Thạch đan tặng Người, như một minh chứng cho tình cảm Người dành cho gia đình.

Hình ảnh này được nhắc lại trong bài viết “Cha tôi - Phạm Ngọc Thạch” của Phạm Thị Như Mai, con gái bác sĩ Phạm Ngọc Thạch: “… Tôi không bao giờ quên những giọt nước mắt của Bác Hồ và Bác Tô, những người đã thương mến cha tôi biết nhường nào!”.

Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch ra đi khi công việc còn đang dở dang, giữa lúc vẫn ấp ủ nhiều hoài bão lớn đối với sự nghiệp giải phóng miền Nam, cũng như sự nghiệp xây dựng và phát triển ngành y tế nhân dân. Những di sản về y đức và y thuật mà bác sĩ Phạm Ngọc Thạch để lại cho nền y học nước nhà tiếp tục là những bài học có ý nghĩa về lý luận và thực tiễn.

Bài viết sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Chủ tịch Hồ Chí Minh với bác sĩ Phạm Ngọc Thạch - Bộ trưởng Bộ Y tế đầu tiên của Việt Nam - ThS. Đỗ Thị Mỹ An, Bảo tàng Hồ Chí Minh

- Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch - Nguyên cố Bộ trưởng Bộ Y tế - GS. Đỗ Nguyên Phương, nguyên Bộ trưởng Bộ Y tế, Cổng Thông tin điện tử Trường Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch

- Kỷ niệm 59 năm Ngày Thầy thuốc Việt Nam (27/2/1955 - 27/2/2014) - Nhớ về bác sĩ Phạm Ngọc Thạch - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

- Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch - Bộ trưởng Y tế đầu tiên, người thầy thuốc vì nhân dân - Thông tấn xã Việt Nam