Bài học từ Nhật Bản, Singapore về thu hồi đất: Người dân không chỉ cần tiền đền bù

Câu chuyện thu hồi đất phục vụ phát triển hạ tầng từ lâu luôn là bài toán phức tạp của nhiều quốc gia, khi phải dung hòa giữa lợi ích công cộng và quyền tài sản của người dân.

Kinh nghiệm quốc tế: Khi thu hồi đất không chỉ là câu chuyện “đền bù bao nhiêu”

Chia sẻ trong talkshow "Lấy đất của dân cho doanh nghiệp rồi bỏ hoang, chính quyền Mỹ trả giá đắt thế nào?" do VTC News thực hiện, Chuyên gia kinh tế - TS. Bùi Ngọc Sơn cho rằng, kinh nghiệm quốc tế cho thấy, mỗi quyết định thu hồi đất đều đòi hỏi sự cân nhắc thận trọng, minh bạch và bảo đảm công bằng.

Ông dẫn lại vụ kiện nổi tiếng giữa bà Susette Kelo và thành phố New London (Mỹ) như một trường hợp điển hình. Chính quyền địa phương khi đó thu hồi một khu dân cư để triển khai dự án phát triển kinh tế gắn với một tập đoàn dược phẩm lớn. Dù dự án được kỳ vọng tạo thêm việc làm và nguồn thu ngân sách, kế hoạch sau đó không diễn ra như dự kiến và khu đất bị bỏ hoang.

TS. Bùi Ngọc Sơn cho biết, Tu chính án thứ năm của Hiến pháp Mỹ coi quyền sở hữu tài sản là một trong những quyền được bảo vệ đặc biệt. Tuy nhiên, trong vụ của bà Kelo, Tòa án Tối cao Mỹ với tỷ lệ biểu quyết 5-4 đã xác định việc phát triển kinh tế địa phương cũng có thể được xem là mục đích công cộng. Phán quyết này đã tạo nên nhiều tranh luận trong xã hội Mỹ.

Theo ông Sơn, sau vụ việc, nhiều bang tại Mỹ đã rà soát và điều chỉnh quy định pháp luật theo hướng tăng cường bảo vệ quyền tài sản của người dân, đồng thời đặt ra các điều kiện chặt chẽ hơn đối với việc thu hồi đất. Đây là kinh nghiệm cho thấy những chính sách liên quan đến quyền sở hữu cần được thiết kế cẩn trọng, bởi đây là vấn đề tác động trực tiếp đến đời sống và niềm tin của người dân.

Nhìn rộng ra thế giới, TS. Bùi Ngọc Sơn cho rằng tranh chấp đất đai thường xuất phát từ câu hỏi ai là người được hưởng lợi khi giá trị đất tăng mạnh sau quá trình đô thị hóa. Xu hướng chung hiện nay không chỉ dừng lại ở việc đền bù tài sản mà còn hướng tới khôi phục sinh kế, bảo đảm người dân có điều kiện sống tương đương hoặc tốt hơn sau khi bị thu hồi đất.

Tại các quốc gia như Mỹ, Anh, Đức hay Nhật Bản, việc bồi thường thường được xác định theo giá thị trường, đồng thời hỗ trợ các chi phí phát sinh như di dời hoặc gián đoạn hoạt động kinh doanh. Trong khi đó, một số quốc gia từng gặp nhiều thách thức trong quá trình đô thị hóa khi việc tái định cư và hỗ trợ sinh kế chưa theo kịp tốc độ phát triển.

Bài toán sinh kế và chia sẻ lợi ích sau thu hồi đất

TS. Bùi Ngọc Sơn cũng lưu ý về những hạn chế của hình thức đền bù bằng tiền một lần. Theo ông, thực tiễn tại Việt Nam trước đây cho thấy có trường hợp người dân nhận tiền đền bù nhưng chưa có kế hoạch sử dụng hiệu quả hoặc chưa được chuẩn bị đầy đủ về nghề nghiệp và sinh kế lâu dài.

Ở chiều ngược lại, Đài Loan (Trung Quốc) áp dụng cơ chế đưa tiền bồi thường vào tài khoản ngân hàng, đồng thời cung cấp tư vấn tài chính và pháp lý để hỗ trợ người dân quản lý nguồn vốn hiệu quả hơn. Tại Nhật Bản và Hàn Quốc, mô hình tái điều chỉnh đất đai cho phép người dân tiếp tục sinh sống tại địa phương với diện tích đất nhỏ hơn nhưng có giá trị cao hơn nhờ hạ tầng được nâng cấp đồng bộ.

Theo TS. Bùi Ngọc Sơn, triết lý của Nhật Bản là “diện tích đất có thể nhỏ hơn nhưng giá trị sử dụng và giá trị kinh tế cao hơn”. Nhờ cách tiếp cận này, nhiều dự án đạt được mức độ đồng thuận cao do người dân vẫn được hưởng lợi trực tiếp từ quá trình phát triển của chính nơi mình sinh sống.

Một ví dụ khác là Singapore. Dù nhà nước quản lý đất đai chặt chẽ, quốc gia này đồng thời chú trọng bảo đảm chất lượng cuộc sống của người dân thông qua hệ thống nhà ở xã hội (HDB) và quy hoạch công khai, minh bạch từ sớm. Chính phủ cũng phối hợp với nhiều tổ chức xã hội để hỗ trợ người dân trong các thủ tục pháp lý, chuyển đổi nơi ở và thích ứng với môi trường sống mới.

Theo TS. Bùi Ngọc Sơn, thành công của Singapore không chỉ đến từ nguồn lực tài chính mà còn từ cách thiết kế cơ chế chia sẻ lợi ích và sự minh bạch trong quá trình thực thi chính sách.

Đối với Trung Quốc, ông Sơn cho biết giai đoạn đầu của quá trình đô thị hóa từng xuất hiện nhiều tranh luận liên quan đến cơ chế thu hồi đất và phân phối lợi ích từ đất đai. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, nước này đã có những điều chỉnh theo hướng nâng mức bồi thường sát hơn với giá trị thực tế và đa dạng hóa các hình thức hỗ trợ tái định cư.

Từ kinh nghiệm quốc tế, TS. Bùi Ngọc Sơn cho rằng một chính sách thu hồi đất hiệu quả cần dựa trên ba trụ cột gồm: mức bồi thường thỏa đáng, cơ chế thực hiện minh bạch và bảo đảm người dân được tham gia vào phần giá trị gia tăng của đất đai sau phát triển.

Ông nhấn mạnh, bồi thường không chỉ là giá trị quyền sử dụng đất mà còn cần tính đến các chi phí cơ hội kinh tế. Chẳng hạn, doanh nghiệp có thể phải thay đổi địa điểm kinh doanh, xây dựng lại mạng lưới khách hàng hoặc phát sinh thêm nhiều chi phí chuyển đổi khác. Trong những dự án mang lại giá trị thương mại lớn, người dân nhường đất phải là những người đầu tiên được hưởng lợi từ giá trị đất tăng lên.

Về vai trò của Nhà nước, TS. Bùi Ngọc Sơn cho rằng điều quan trọng là bảo đảm việc thực thi pháp luật minh bạch, đúng quy định và tránh xung đột lợi ích.

Theo ông, thước đo cuối cùng của một dự án thu hồi đất không chỉ nằm ở tiến độ giải phóng mặt bằng hay quy mô công trình được xây dựng, mà còn ở chất lượng cuộc sống của người dân trong nhiều năm sau đó. Đô thị hóa cần hướng tới việc tạo ra nhiều cơ hội phát triển hơn cho cộng đồng, đồng thời bảo đảm quá trình phát triển diễn ra hài hòa, công bằng và bền vững.

Những bài học từ Mỹ, Nhật Bản hay Singapore cho thấy, đồng thuận xã hội được xây dựng trên nền tảng công bằng và chia sẻ lợi ích chính là yếu tố quan trọng để quá trình phát triển diễn ra hiệu quả và bền vững.