Bài toán 77 tỷ USD của ngành điện: Vốn không thiếu, nhưng dòng tiền chưa thể chảy
Trước nhu cầu huy động khoảng 77 tỷ USD để phát triển ngành điện giai đoạn 2026–2030, các chuyên gia cho rằng bài toán không nằm ở sự khan hiếm nguồn vốn mà ở những điểm nghẽn thể chế, pháp lý và cơ chế chia sẻ rủi ro, khiến dòng tiền trong nước và quốc tế chưa thể chảy vào các dự án năng lượng.
Lấp khoảng trống vốn mồi, tháo gỡ cơ chế cho điện khí LNG
Theo thống kê của Bộ Tài chính, tổng nhu cầu vốn của toàn nền kinh tế giai đoạn 2026–2030 lên tới 38 triệu tỷ đồng, tương đương khoảng 1.500 tỷ USD. Riêng ngành điện cần khoảng 77 tỷ USD trong 4 năm tới để đầu tư, nâng cấp hạ tầng và phát triển nguồn phát.
Đánh giá về khả năng huy động nguồn lực tài chính cho thị trường năng lượng, ông Phùng Xuân Minh, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc PT Group, Saigon Ratings, cho rằng vốn trong nước và quốc tế hiện không thiếu, nhưng đang bị tắc nghẽn ở hệ thống dẫn vốn cấp quốc gia và cấp ngành. Trong khi tín dụng ngân hàng chịu áp lực lớn, thị trường trái phiếu xanh lại thiếu bộ tiêu chí thẩm định chuẩn hóa, khiến nhà đầu tư quốc tế dè dặt giải ngân.

Theo ông Minh, thể chế cần đi trước một bước. Ưu tiên trước mắt là giải phóng nguồn lực đang bị đình trệ tại 172 dự án năng lượng tái tạo tồn đọng, qua đó bổ sung nguồn điện kịp thời cho nền kinh tế.
Đồng quan điểm, ông Bùi Văn Thịnh, Chủ tịch Hiệp hội Điện gió và Mặt trời Lâm Đồng (LDWSEA), cho rằng tiến độ phát triển nguồn điện tái tạo đang có khoảng cách rất lớn so với yêu cầu quy hoạch. Quy hoạch điện VIII đặt mục tiêu bổ sung khoảng 15.000 MW công suất mỗi năm, nhưng giai đoạn 2022–2024, công suất bổ sung thực tế chưa đến 2.000 MW/năm. Năm 2025, con số này đạt 6.400 MW. Như vậy, tổng công suất bổ sung trong 5 năm vẫn chưa bằng kế hoạch của một năm.
Ông Thịnh chỉ ra ba nguyên nhân chính khiến nhiều dự án nguồn điện bị đình trệ. Thứ nhất, niềm tin của nhà đầu tư suy giảm khi 172 dự án bị thanh tra kéo dài, trong khi EVN giữ lại tiền điện từ tháng 1/2025 đến nay.
Thứ hai, khung giá điện hiện hành ở mức thấp, được tính bằng đồng Việt Nam và chịu tác động của biến động tỷ giá, tạo ra rủi ro đáng kể đối với các hợp đồng có thời hạn 20 năm. Thứ ba, sau khi cơ chế giá FIT kết thúc năm 2021, khoảng trống chính sách khiến các địa phương lúng túng trong triển khai đấu thầu, nhất là khi thiếu quỹ đất sạch và hạ tầng đấu nối.
Từ thực tế này, ông Thịnh kiến nghị Chính phủ sớm giải quyết hợp tình, hợp lý các dự án tồn đọng; điều chỉnh khung giá điện đi kèm cơ chế chia sẻ rủi ro tỷ giá; đồng thời tạo chênh lệch giá điện giữa giờ cao điểm và thấp điểm để khuyến khích đầu tư hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS). Bên cạnh đó, Việt Nam cần sớm thí điểm các dự án điện gió ngoài khơi quy mô lớn.
Ở góc độ hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, bà Trần Thị Phương Thảo, Giám đốc Quốc gia NEX Việt Nam, chỉ ra nghịch lý trên thị trường tài chính khí hậu: dù đã có những doanh nghiệp gọi vốn thành công, phân khúc vốn trung gian vẫn thiếu hụt nghiêm trọng.
Từ năm 2019, NEX Việt Nam đã hỗ trợ khoảng 150 startup. Trong đó, một doanh nghiệp phát triển pin nhiệt cát gọi vốn thành công 4,5 triệu USD, còn công ty điện mặt trời áp mái Stride huy động được 15 triệu USD vào tháng 5/2026. Tuy nhiên, thị trường năm 2025 lại thiếu nguồn vốn ở quy mô từ 350.000 USD đến 1 triệu USD, vốn được xem là khoảng trống quan trọng giữa giai đoạn khởi nghiệp và mở rộng hoạt động.
Theo bà Thảo, trong khi các ngân hàng thương mại trong nước vẫn chưa tham gia tích cực vào phân khúc này, cần có cơ chế hỗ trợ để kết nối dòng vốn. Bà đề xuất VCCI phối hợp với các định chế tài chính thiết lập quỹ đồng tài trợ, xây dựng bộ tiêu chí thẩm định tín dụng riêng cho lĩnh vực năng lượng sạch. Đồng thời, cần thúc đẩy mô hình hợp tác ba bên giữa nhà cung cấp công nghệ, khách hàng công nghiệp và nhà đầu tư, giúp chuyển các cuộc đàm phán thành hợp đồng triển khai thực tế.
Đối với điện khí LNG, nguồn điện nền có vai trò chiến lược trong bảo đảm an ninh năng lượng, TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, cho biết nhiều dự án đang gặp khó trong thu xếp vốn vay quốc tế. Nguyên nhân chủ yếu là thiếu cam kết dài hạn về sản lượng điện bao tiêu tối thiểu (Qc) và chưa có cơ chế chuyển ngang giá khí nhập khẩu vào giá bán điện.

Ông Hiển cho rằng Nhà nước cần chấp nhận chia sẻ rủi ro với doanh nghiệp, thiết lập cơ chế giá điện khí phù hợp và giữ vai trò điều phối đối với hạ tầng kho cảng LNG dùng chung nhằm tối ưu chi phí xã hội.
Trước mắt, cơ quan quản lý sẽ tập trung tháo gỡ thủ tục cho các dự án trọng điểm có tính khả thi cao đến năm 2030, gồm Nhơn Trạch, Quảng Trạch 2, Quảng Lập, Bình Lập và Cà Ná. Việc triển khai các dự án này cần được thúc đẩy ngay cả trong bối cảnh giá khí ngắn hạn biến động do xung đột địa chính trị.
Làm chủ hạ tầng công nghệ, hiện thực hóa thị trường carbon
Bên cạnh bài toán vốn và cơ chế chính sách, làm chủ công nghệ và phát triển hạ tầng năng lượng thông minh cũng được xem là điều kiện quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành điện.
Từ góc độ nghiên cứu ứng dụng, TS. Bùi Trọng Vinh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Năng lượng Bền vững (RISE), lưu ý đặc tính phân tán của năng lượng tái tạo đòi hỏi phải ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong điều độ lưới điện. Tuy nhiên, quá trình này cần đi kèm các biện pháp bảo đảm an ninh mạng nghiêm ngặt.

Dẫn kinh nghiệm từ lộ trình Net Zero năm 2035 của đảo Jeju (Hàn Quốc) và mô hình điện mặt trời áp mái tích hợp lưu trữ tại Nhà máy Đông Á ở Tây Ninh, TS. Vinh cho biết mô hình này giúp giảm 23% chi phí điện sản xuất. Công nghệ trạm sạc đa cổng liên quan hiện cũng đang được VinFast đàm phán mua lại.
Theo ông Vinh, khu vực tư nhân có lợi thế trong việc đưa ra quyết định đầu tư xanh nhanh nhạy. Thực tế, các tập đoàn lớn như Samsung Electronics đã chủ động mua điện tái tạo trực tiếp thông qua cơ chế DPPA từ Tây Ninh ra miền Bắc. Cùng với đó, giá tín chỉ carbon quốc tế hiện ở mức 80–100 USD/tấn CO2 đang mở ra thêm dư địa cho các dự án năng lượng sạch.
Tiếp nối vấn đề này, bà Nguyễn Ngọc Quỳnh, Phó Tổng giám đốc Công ty Cổ phần Đầu tư và Phát triển Năng lượng Mặt trời Bách Khoa (SolarBK), nhấn mạnh yêu cầu gắn kết mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng theo Nghị quyết 70 với định hướng phát triển kinh tế tư nhân tại Nghị quyết 68.
Theo bà Quỳnh, dù các Nghị định 135, 57, 58 và 243 đã tạo hành lang pháp lý cho phát triển năng lượng tái tạo, quá trình triển khai hợp đồng mua bán điện trực tiếp (DPPA), cả hình thức vật lý và ảo tại các khu công nghiệp, vẫn còn nhiều thủ tục rườm rà.
Bà kiến nghị áp dụng cơ chế một cửa với thời hạn xử lý hồ sơ rõ ràng, đồng thời công bố khung giá DPPA dài hạn để doanh nghiệp có cơ sở tính toán hiệu quả đầu tư. Đối với thiết bị năng lượng, cần ban hành quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc đối với tấm pin mặt trời và hệ thống BESS, gắn với trách nhiệm tái chế của nhà sản xuất.
Một yêu cầu khác được đặt ra là chuẩn hóa dữ liệu và thúc đẩy nghiên cứu trong nước nhằm từng bước làm chủ hạ tầng năng lượng thông minh, thay vì phụ thuộc vào máy chủ nước ngoài. Đây được xem là điều kiện quan trọng để Việt Nam phát triển hệ thống điện hiện đại, đáp ứng yêu cầu tích hợp ngày càng lớn của các nguồn năng lượng tái tạo.