Các chủ nợ của Evergrande đòi bồi thường 8,4 tỷ USD, 'đế chế kiểm toán' PWC sẽ bị kiện trên toàn cầu?

Các đơn vị thanh lý của tập đoàn bất động sản Trung Quốc Evergrande đã được tòa án Hồng Kông cho phép mở rộng vụ kiện nhằm vào PwC trên phạm vi toàn cầu, liên quan đến những sai sót trong hoạt động kiểm toán trước khi tập đoàn này sụp đổ.

Theo phán quyết đưa ra ngày 26/8, thẩm phán Patrick Fung của Tòa án Cấp cao Hong Kong cho phép các đơn vị thanh lý Evergrande tiếp tục vụ kiện sơ suất nghề nghiệp đối với PwC International, tổ chức điều phối toàn cầu của mạng lưới PwC, bên cạnh các công ty thành viên tại Hồng Kông và Trung Quốc đại lục trực tiếp thực hiện kiểm toán Evergrande.

“Ít nhất có cơ sở để tranh luận rằng PwC International có nghĩa vụ cẩn trọng đối với Evergrande”, thẩm phán Fung nhận định.

Ông cho rằng việc yêu cầu cung cấp tài liệu và thực hiện các thủ tục thẩm vấn là cần thiết để làm rõ hơn trách nhiệm của các bên trong vụ việc.

Đòi bồi thường khoảng 8,4 tỷ USD

Các đơn vị thanh lý của Evergrande hiện yêu cầu ba pháp nhân thuộc mạng lưới PwC bồi thường tổng cộng khoảng 8,4 tỷ USD.

Yêu cầu này được đưa ra sau khi nhiều cơ quan quản lý kết luận các kiểm toán viên PwC tại Hồng Kông và Trung Quốc đại lục đã không đáp ứng đầy đủ chuẩn mực nghề nghiệp khi ký xác nhận báo cáo tài chính của Evergrande.

Trong số này, riêng PwC International đang bị yêu cầu bồi thường khoảng 5,6 tỷ USD.

Phán quyết mới là một thắng lợi đáng kể đối với Eddie Middleton và Tiffany Wong, hai chuyên gia thanh lý thuộc Alvarez & Marsal đang phụ trách quá trình xử lý Evergrande.

Trong bối cảnh việc thu hồi tài sản của Evergrande tại Trung Quốc đại lục gặp nhiều khó khăn, nhóm thanh lý đã tập trung đáng kể nguồn lực pháp lý vào việc truy cứu trách nhiệm của PwC nhằm tìm thêm nguồn tiền trả cho các chủ nợ.

Evergrande từng là một trong những tập đoàn bất động sản lớn nhất Trung Quốc trước khi vỡ nợ vào năm 2021, với tổng nghĩa vụ tài chính khoảng 300 tỷ USD và trở thành biểu tượng của cuộc khủng hoảng kéo dài trong lĩnh vực bất động sản Trung Quốc.

PwC đã chịu hàng loạt án phạt

Áp lực đối với PwC liên quan đến Evergrande đã gia tăng đáng kể trong những năm gần đây.

Tháng 4 vừa qua, PwC Hồng Kông đồng ý trả 1,3 tỷ HKD, tương đương khoảng 166 triệu USD, để giải quyết các khiếu nại liên quan đến Evergrande với cơ quan quản lý địa phương.

Trước đó, năm 2024, công ty thành viên PwC tại Trung Quốc đại lục bị phạt 441 triệu nhân dân tệ, tương đương khoảng 66 triệu USD.

Bộ Tài chính Trung Quốc khi đó kết luận rằng một số nhân viên PwC đã “che giấu hoặc thậm chí dung túng” cho hành vi gian lận tại tập đoàn bất động sản này.

Những phát hiện này đã đặt ra câu hỏi lớn về vai trò của kiểm toán viên trong việc xác nhận các báo cáo tài chính của Evergrande trước khi tập đoàn rơi vào khủng hoảng.

Mô hình “độc lập pháp lý” của Big Four bị thách thức

Điểm khiến vụ kiện đặc biệt đáng chú ý nằm ở cấu trúc tổ chức của PwC và các hãng kiểm toán Big Four nói chung.

Khác với các tập đoàn đa quốc gia truyền thống, Big Four không vận hành hoàn toàn như một pháp nhân thống nhất trên toàn cầu.

Thay vào đó, các công ty kiểm toán tại từng quốc gia thường là những pháp nhân độc lập, hoạt động theo quy định pháp luật sở tại nhưng cùng sử dụng thương hiệu chung và tuân thủ các tiêu chuẩn do tổ chức toàn cầu điều phối.

Mô hình này vừa giúp các hãng kiểm toán đáp ứng những quy định khác nhau giữa các quốc gia, vừa tạo ra một “vách ngăn pháp lý”, theo đó sai phạm của một công ty thành viên không mặc nhiên kéo theo trách nhiệm tài chính của toàn bộ mạng lưới.

PwC International đóng vai trò là tổ chức điều phối toàn cầu, chịu trách nhiệm duy trì thương hiệu, hệ thống tiêu chuẩn và các quy trình chung trong mạng lưới.

Tuy nhiên, tổ chức này thông thường không trực tiếp tạo lợi nhuận đáng kể và cũng không nắm giữ nhiều tài sản.

Chính vì vậy, việc một tòa án cho phép truy cứu trách nhiệm của PwC International có thể tạo ra tiền lệ đáng chú ý đối với toàn bộ hệ thống Big Four.

Phán quyết tại Hồng Kông có thể khiến rủi ro tài chính và pháp lý từ vụ Evergrande lan sang phần còn lại của mạng lưới PwC.

Trong thực tế, các công ty thành viên lớn như PwC Mỹ và PwC Anh thường đóng góp phần đáng kể vào chi phí hoạt động của PwC International.

Nếu tổ chức toàn cầu cuối cùng bị buộc phải chịu trách nhiệm đối với sai phạm kiểm toán xảy ra tại các công ty thành viên địa phương, ranh giới pháp lý vốn được Big Four duy trì nhiều năm có thể bị thu hẹp đáng kể.

Tranh cãi về khoản cổ tức 6 tỷ USD

Các đơn vị thanh lý Evergrande lập luận rằng PwC International phải chịu trách nhiệm đối với những sai phạm của các công ty thành viên tại Hồng Kông và Trung Quốc đại lục.

Theo họ, việc kiểm toán không phát hiện hoặc không ngăn chặn kịp thời những vấn đề tài chính đã góp phần tạo điều kiện để Evergrande chi khoảng 6 tỷ USD cổ tức trong giai đoạn 2017-2020, bất chấp tình hình tài chính ngày càng xấu đi.

PwC International bác bỏ lập luận này.

Tổ chức này cho rằng họ không nên trở thành bị đơn trong vụ kiện vì Evergrande chưa bao giờ là khách hàng trực tiếp của PwC International.

Theo PwC, đơn vị toàn cầu chỉ đóng vai trò điều phối mạng lưới và không trực tiếp cung cấp dịch vụ kiểm toán cho tập đoàn bất động sản Trung Quốc.

Không phải tiền lệ đầu tiên

Tranh chấp về trách nhiệm của mạng lưới kiểm toán toàn cầu từng xuất hiện trong một số vụ án lớn trước đây.

Năm 2009, một tòa án tại Mỹ từng cho phép Deloitte Global bị kiện liên quan đến gian lận tại tập đoàn thực phẩm Parmalat, vốn là khách hàng của công ty thành viên Deloitte tại Italy.

Năm 2011, PwC International cũng tham gia dàn xếp các yêu cầu bồi thường của nhà đầu tư liên quan tới sự sụp đổ của hãng công nghệ Ấn Độ Satyam Computer Services.

Tuy nhiên, vụ Evergrande có quy mô đặc biệt lớn, cả về giá trị yêu cầu bồi thường lẫn mức độ ảnh hưởng tới mô hình tổ chức của Big Four.

PwC bác bỏ cáo buộc

Các đơn vị thanh lý Evergrande hoan nghênh quyết định của tòa và cho biết sẽ tiếp tục theo đuổi việc thu hồi tài sản “vì lợi ích của các chủ nợ”.

Trong khi đó, đại diện mạng lưới toàn cầu của PwC cho biết không đồng tình với phán quyết và đang xem xét các phương án pháp lý tiếp theo.

“PwC International chỉ là pháp nhân điều phối trong mạng lưới PwC và chưa từng cung cấp bất kỳ dịch vụ nào cho Evergrande cũng như không có quan hệ trực tiếp với công ty này”, người phát ngôn của PwC cho biết.

PwC International đồng thời khẳng định các yêu cầu bồi thường nhằm vào tổ chức này “không có cơ sở”.

Dù vụ kiện vẫn còn ở giai đoạn pháp lý kéo dài, phán quyết của tòa Hồng Kông đã mở ra một câu hỏi lớn đối với ngành kiểm toán toàn cầu: liệu thương hiệu chung, tiêu chuẩn chung và hệ thống quản trị chung có thể tiếp tục tồn tại song song với nguyên tắc mỗi công ty thành viên hoàn toàn độc lập về trách nhiệm pháp lý hay không?

Nếu các đơn vị thanh lý Evergrande thành công, vụ việc có thể không chỉ khiến PwC đối mặt với khoản bồi thường hàng tỷ USD, mà có thể trở thành tiền lệ quan trọng về việc thương hiệu chung, chuẩn mực chung và cơ chế điều phối toàn cầu sẽ kéo theo trách nhiệm pháp lý đến đâu.