Cách trung tâm Hà Nội 45km có một ngôi làng hơn 1.000 năm tuổi, được mệnh danh là 'bảo tàng sống' giữa lòng Thủ đô, lưu giữ loạt di tích quốc gia và nhà cổ

Chỉ cách trung tâm Hà Nội khoảng 45km, làng cổ Đường Lâm (Sơn Tây) từ lâu được xem là một trong những điểm đến đặc biệt nhất của vùng đất xứ Đoài. Không sở hữu những công trình đồ sộ hay cảnh quan hiện đại, nơi đây chinh phục du khách bằng vẻ đẹp mộc mạc của những con ngõ lát gạch, bức tường đá ong, mái ngói phủ rêu và nhịp sống bình yên vẫn được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Điều khiến Đường Lâm trở nên khác biệt là đây không chỉ là một quần thể di tích, mà còn là một ngôi làng vẫn đang "sống". Người dân vẫn sinh hoạt, lao động, tổ chức lễ hội và gìn giữ những phong tục truyền thống trong chính không gian di sản đã tồn tại suốt hàng thế kỷ.

Hiện nay, Đường Lâm sở hữu khoảng 50 di tích lịch sử - văn hóa, trong đó có nhiều di tích cấp quốc gia, cùng hàng trăm ngôi nhà cổ có tuổi đời từ 100 đến hơn 400 năm. Đây cũng là ngôi làng đầu tiên của Việt Nam được công nhận là Di tích kiến trúc - nghệ thuật cấp quốc gia vào năm 2005 và điểm du lịch cấp thành phố năm 2019.

Hơn một thiên niên kỷ lưu giữ hồn cốt làng Việt

Đường Lâm là vùng đất có lịch sử hình thành từ rất sớm, từng gồm 9 ngôi làng thuộc tổng Cam Giá Thịnh, trấn Sơn Tây xưa. Không gian bảo tồn hiện nay trải rộng trên các thôn Mông Phụ, Đông Sàng, Cam Thịnh, Cam Lâm và Đoài Giáp.

Nằm dưới chân núi Ba Vì, được bao bọc bởi hệ thống sông Hồng, sông Đà, sông Đáy và sông Tích, vùng đất này từ lâu được xem là nơi hội tụ nhiều điều kiện thuận lợi để cư dân sinh sống, phát triển và hình thành nền văn hóa đặc sắc của vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Đường Lâm còn được biết đến với tên gọi đầy tự hào là "đất hai vua". Đây là quê hương của Phùng Hưng - người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống nhà Đường vào thế kỷ VIII và Ngô Quyền - vị anh hùng làm nên chiến thắng Bạch Đằng năm 938, mở ra kỷ nguyên độc lập lâu dài cho dân tộc sau hơn một nghìn năm Bắc thuộc. Theo nhiều tư liệu dân gian, nơi đây cũng gắn với Man Thiện - thân mẫu của Hai Bà Trưng.

Không chỉ nổi bật bởi chiều sâu lịch sử, Đường Lâm còn được xem là quần thể làng cổ còn bảo tồn gần như nguyên vẹn nhất Việt Nam. Từ cổng làng, cây đa, giếng nước, sân đình, đình, chùa, đền, miếu cho đến những con đường làng nhỏ hẹp đều vẫn giữ được cấu trúc đặc trưng của một làng quê Bắc Bộ truyền thống.

Điểm nhấn đầu tiên của Đường Lâm là cổng làng Mông Phụ, công trình được xây dựng theo kiểu "thượng gia hạ môn" - phía trên là ngôi nhà, phía dưới là cổng đi. Đây là dạng kiến trúc hiện còn rất hiếm ở vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Bước qua cổng làng, du khách như lạc vào một không gian khác biệt với phố thị. Những con đường lát gạch nghiêng uốn quanh các bức tường đá ong vàng nâu, những giàn hoa leo phủ bóng cùng các mái ngói rêu phong tạo nên khung cảnh yên bình hiếm có.

Đường Lâm hiện còn gần 1.000 ngôi nhà truyền thống, nhiều căn có tuổi đời từ 200 đến hơn 400 năm. Phần lớn những ngôi nhà này vẫn là nơi sinh sống của các gia đình địa phương. Bên trong vẫn lưu giữ nhiều hiện vật như hoành phi, câu đối, sập gụ, tủ chè và sân gạch cổ, tạo nên bức tranh sinh động về nếp sống của người Việt xưa.

Một trong những yếu tố làm nên bản sắc riêng của Đường Lâm chính là đá ong. Hầu hết nhà ở, cổng làng, giếng nước, tường rào đều được xây bằng loại vật liệu đặc trưng này. Đá ong không chỉ tạo nên màu sắc mộc mạc mà còn có khả năng giữ ấm vào mùa đông và mát vào mùa hè, giúp nhiều ngôi nhà cổ vẫn bền vững sau hàng trăm năm.

Bao quanh khu dân cư là nhiều công trình lịch sử nổi tiếng như đình Mông Phụ, chùa Mía, đền thờ Phùng Hưng, lăng Ngô Quyền hay nhà thờ Thám hoa Giang Văn Minh. Mỗi công trình đều mang một giá trị riêng, góp phần tạo nên bức tranh toàn diện về lịch sử, tín ngưỡng và đời sống văn hóa của cư dân vùng xứ Đoài.

Di sản vẫn hiện diện trong nhịp sống hiện đại

Điều làm nên giá trị đặc biệt của Đường Lâm không chỉ là những ngôi nhà cổ hay hệ thống di tích, mà còn ở việc toàn bộ không gian ấy vẫn đang gắn liền với đời sống của cộng đồng.

Hiện nay, hơn 1.000 hộ dân với khoảng 7.000 nhân khẩu vẫn sinh sống trong khu vực làng cổ. Những ngôi nhà hàng trăm năm tuổi vẫn sáng đèn mỗi tối, giếng làng vẫn được người dân sử dụng, sân đình vẫn là nơi diễn ra các lễ hội, cuộc họp và sinh hoạt cộng đồng. Chính sự gắn kết giữa con người và di sản đã giúp Đường Lâm trở thành một "bảo tàng sống" đúng nghĩa.

Việc bảo tồn một ngôi làng đang có cư dân sinh sống cũng đặt ra nhiều thách thức. Bởi bên cạnh yêu cầu gìn giữ giá trị nguyên gốc, người dân vẫn cần cải thiện điều kiện sinh hoạt và phát triển kinh tế. Những năm gần đây, địa phương lựa chọn hướng phát triển du lịch cộng đồng, giúp người dân vừa trực tiếp bảo tồn di sản, vừa tạo thêm nguồn thu từ các hoạt động dịch vụ.

Đến Đường Lâm, du khách không chỉ tham quan nhà cổ mà còn có thể trải nghiệm nhiều hoạt động văn hóa truyền thống như làm sơn mài, nặn gốm, nhuộm vải, khắc họa tiết trên gạch cổ hay tìm hiểu các nghề thủ công địa phương dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân.

Ẩm thực cũng là một phần không thể thiếu trong hành trình khám phá làng cổ. Những món ăn dân dã như gà Mía, tương nếp Mông Phụ, thịt quay đòn, chè lam, kẹo dồi, kẹo lạc hay chè kho đều mang đậm hương vị của vùng đất xứ Đoài. Vào mùa sen, nhiều gia đình còn phục vụ mâm cỗ sen với các món được chế biến từ hạt sen, ngó sen, củ sen và lá sen, mang đến trải nghiệm ẩm thực độc đáo cho du khách.

Nếu ghé thăm vào dịp đầu xuân, du khách còn có cơ hội hòa mình vào lễ hội Mông Phụ diễn ra vào mùng 8 tháng Giêng Âm lịch. Những nghi lễ rước kiệu, hát chèo, đấu vật và các trò chơi dân gian không chỉ góp phần bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể mà còn phản ánh rõ nét đời sống cộng đồng của người dân nơi đây.

Giữa nhịp phát triển nhanh của đô thị, Đường Lâm vẫn giữ được vẻ bình yên hiếm có. Những bức tường đá ong phủ màu thời gian, cổng làng Mông Phụ cổ kính, những ngôi nhà trăm tuổi và nếp sống chậm rãi của người dân đã tạo nên một không gian văn hóa đặc biệt mà không nhiều nơi còn lưu giữ được.

Có lẽ, điều quý giá nhất ở Đường Lâm không chỉ là tuổi đời hơn một nghìn năm hay hàng trăm công trình cổ, mà chính là việc di sản vẫn đang hiện diện trong đời sống thường nhật. Đó cũng là lý do ngôi làng xứ Đoài này luôn được xem là một trong những biểu tượng tiêu biểu nhất của văn hóa làng Việt.