Châu Phi muốn thoát 'vòng kim cô' USD, Trung Quốc nhanh chóng lấp khoảng trống

Trên Cairo Road, một tuyến phố thương mại sầm uất ở Lusaka, thủ đô Zambia, trước đây các thương nhân và người mua thường mặc cả các mặt hàng như thiết bị điện tử, đồ nội thất và nhiều loại hàng hóa khác được niêm yết giá bằng USD.

Trong nhiều thập niên, đồng bạc xanh cũng ăn sâu vào nền kinh tế Zambia theo cách tương tự. Từ mua ô tô cho đến ký kết hợp đồng kinh doanh, các giao dịch có giá trị lớn thường được thanh toán bằng đồng tiền của Mỹ. Những quyết định về lãi suất của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) tại Washington có thể tác động lan truyền tới giá thực phẩm và tiền thuê nhà ở Zambia. Khi Zambia vỡ nợ vào năm 2020, sức mạnh của đồng USD khi đó càng làm hậu quả trở nên nghiêm trọng hơn.

Giờ đây, quốc gia ở miền nam châu Phi này đang tìm cách giảm sự phụ thuộc vào đồng USD. Tháng 10 năm ngoái, Zambia trở thành quốc gia đầu tiên trên lục địa chấp nhận thanh toán tiền bản quyền khai khoáng và thuế bằng nhân dân tệ.

Điều này giúp dòng vốn giữa Zambia và Trung Quốc lưu chuyển thuận lợi hơn. Trung Quốc vừa là khách hàng lớn nhất đối với nguồn đồng dồi dào của Zambia, vừa là chủ nợ lớn nhất của nước này. Đồng thời, biện pháp trên cũng giúp Zambia giảm mức độ phơi nhiễm trước biến động của đồng USD.

Không chỉ vậy, kể từ tháng 12, Ngân hàng Trung ương Zambia yêu cầu các giao dịch trong nước phải được thanh toán bằng nội tệ, qua đó thúc đẩy nhu cầu đối với đồng kwacha. Người vi phạm có thể bị phạt tiền, phạt tù tối đa hai năm hoặc chịu cả hai hình thức xử phạt.

Theo tờ The Economist, Zambia là một ví dụ điển hình cho xu hướng đang diễn ra trên toàn châu Phi. Đồng USD vẫn chiếm ưu thế, với khoảng 70% nợ công nước ngoài của châu lục cùng nhiều giao dịch xuyên biên giới vẫn được định giá bằng đồng tiền này. Tuy nhiên, các quốc gia châu Phi đang từng bước sử dụng những lựa chọn thay thế cho vị thế của “vua USD”.

Một trong những đồng tiền hưởng lợi là nhân dân tệ. Ai Cập, Nigeria và Nam Phi - ba trong số những nền kinh tế lớn nhất châu Phi - đã ký các thỏa thuận hoán đổi tiền tệ mới với Trung Quốc trong bối cảnh tỷ trọng thương mại được thanh toán bằng nhân dân tệ ngày càng tăng.

Kenya đã chuyển đổi các khoản vay định giá bằng USD sang nhân dân tệ, một động thái có thể giúp nước này tiết kiệm tới 215 triệu USD chi phí lãi vay mỗi năm, tương đương gần một phần năm tổng số tiền trả nợ cho Trung Quốc của Kenya trong năm 2025. Hiện khoảng hai phần ba dư nợ của Kenya đối với Trung Quốc được định giá bằng nhân dân tệ. Ethiopia và Mozambique cũng đang đàm phán những thỏa thuận tương tự.

Một số ngân hàng đang xây dựng cơ sở hạ tầng nhằm hỗ trợ các giao dịch bằng nhân dân tệ. Tháng 9 năm ngoái, Standard Bank, ngân hàng lớn nhất châu Phi xét theo tổng tài sản, trở thành ngân hàng đầu tiên thực hiện thanh toán bù trừ giao dịch thông qua Hệ thống Thanh toán Liên ngân hàng Xuyên biên giới của Trung Quốc (CIPS). Nhờ đó, các doanh nghiệp có thể trực tiếp quyết toán các khoản thanh toán bằng nhân dân tệ.

Absa, một trong những ngân hàng lớn nhất Nam Phi, và Ecobank, ngân hàng có mạng lưới hoạt động tại hơn 30 quốc gia châu Phi, cũng đang tìm cách tạo điều kiện cho việc thanh toán trực tiếp bằng nhân dân tệ. Mặc dù số lượng giao dịch xuyên biên giới bằng nhân dân tệ vẫn còn nhỏ so với giao dịch bằng USD, con số này đã tăng hơn bốn lần trong giai đoạn 2020–2024, năm gần nhất có số liệu chính thức.

Tuy nhiên, các chính phủ châu Phi không muốn đơn thuần thay sự phụ thuộc vào một ngoại tệ bằng sự phụ thuộc vào một ngoại tệ khác. Vì vậy, họ cũng đang đẩy mạnh việc sử dụng đồng tiền của chính mình, cả trong thị trường nội địa - như những quy định của Zambia - lẫn trong thương mại xuyên biên giới.

Năm 2022, Ngân hàng Xuất nhập khẩu châu Phi (Afreximbank), một tổ chức tài trợ thương mại, cùng Liên minh châu Phi (AU) đã ra mắt Hệ thống Thanh toán và Quyết toán Liên châu Phi (PAPSS). Nền tảng này cho phép các ngân hàng thanh toán hoạt động thương mại nội khối châu Phi bằng đồng nội tệ. Hơn 160 ngân hàng thương mại và 22 ngân hàng trung ương đã tham gia. Theo thời gian, hệ thống này có thể giúp các doanh nghiệp tiết kiệm khoảng 5 tỷ USD mỗi năm về chi phí ngân hàng và ngoại hối.

Những hệ quả ngoài dự kiến trên thị trường ngoại hối

Dù những lợi ích nói trên có vẻ đáng kể, quá trình điều chỉnh có thể gây nhiều khó khăn cho các doanh nghiệp châu Phi vốn đã quen phụ thuộc vào USD trong thời gian dài, theo Jibran Qureishi của Standard Bank.

Tại Zambia, chính sách chỉ sử dụng đồng kwacha đã khiến các doanh nghiệp phải gấp rút viết lại các hợp đồng vốn định giá bằng USD hoặc đàm phán lại thỏa thuận với nhà cung cấp. Nhiều doanh nghiệp đang phải gánh chịu thua lỗ từ những hợp đồng cũ.

Các nhà xuất khẩu có doanh thu bằng USD giờ đây phải chịu chi phí liên tục chuyển đổi qua lại giữa các đồng tiền và có thể bắt đầu chuyển những chi phí này sang khách hàng. Nhiều ngành trong nước, chẳng hạn như xây dựng và nông nghiệp, phải nhập khẩu nhiên liệu và thiết bị. Giờ đây, họ cũng bất ngờ phải gánh thêm các khoản phí giao dịch ngoại tệ thường xuyên, bởi nguồn USD từ hoạt động kinh doanh nội địa - vốn trước đây có thể dùng để thanh toán hàng nhập khẩu - đang bị thu hẹp.

Ít nhất thì đồng kwacha của các nhà nhập khẩu hiện có sức mua lớn hơn. Sau một năm 2025 tăng giá ấn tượng, đồng tiền này đã tăng khoảng 15% so với USD từ đầu năm đến nay.

Các nhà đầu tư đã đổ tiền vào trái phiếu chính phủ định giá bằng kwacha sau khi Zambia nâng mức trần tỷ trọng trái phiếu phát hành hằng năm mà nhà đầu tư nước ngoài được phép mua từ 5% lên 23%. Đây cũng là một cách khác để chính phủ thúc đẩy vị thế của đồng nội tệ - đồng thời giúp Zambia dễ dàng đảo nợ hơn.

“Vua USD” vẫn nắm trong tay quyền lực khổng lồ trên phạm vi toàn cầu. Nhưng những đồng nội tệ như kwacha có thể rồi sẽ trở thành những “thế lực” mạnh hơn ngay trên sân nhà.