ĐBQH đề nghị sửa Luật Đất đai: Người dân bị thu hồi đất không chỉ nhận bồi thường tài sản

Sáng 21/8, Quốc hội thảo luận tại hội trường về định hướng sửa đổi Luật Đất đai. Các đại biểu tập trung vào những vấn đề liên quan thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và việc bảo đảm sinh kế cho người dân sau khi bàn giao mặt bằng.

Thu hồi đất tránh tạo thửa nhỏ, không còn khả năng sử dụng

Tại phiên thảo luận, Phó đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình Lê Văn Thế đề nghị chính sách thu hồi đất cần được tiếp cận theo hướng rộng hơn phạm vi ranh giới của từng công trình, nhằm hạn chế tình trạng đất bị chia cắt, hình thành những thửa nhỏ, méo mó và khó khai thác hiệu quả sau khi dự án hoàn thành.

Theo ông Thế, khi Nhà nước thực hiện các dự án giao thông hoặc công trình hạ tầng quy mô lớn, nếu chỉ thu hồi phần diện tích nằm trong ranh giới dự án, khu vực còn lại có thể xuất hiện những thửa đất nhỏ, bị chia cắt hoặc có hình dạng bất hợp lý. Đối với đất nông nghiệp, phần diện tích còn lại thậm chí có thể khó tiếp cận, gây trở ngại cho sản xuất và làm giảm hiệu quả sử dụng đất.

Vì vậy, đại biểu cho rằng giải phóng mặt bằng không nên chỉ dừng ở việc bảo đảm đủ quỹ đất để xây dựng công trình, mà cần tính đến khả năng khai thác phần diện tích còn lại cũng như tổ chức không gian sau đầu tư.

Theo dự thảo được thảo luận, trường hợp người sử dụng đất có nhu cầu Nhà nước thu hồi phần diện tích còn lại của thửa đất, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét, quyết định và thực hiện bồi thường, hỗ trợ theo quy định.

Tuy nhiên, ông Thế cho rằng nếu chỉ căn cứ vào nhu cầu riêng của từng hộ dân, trong cùng một dự án có thể xảy ra tình trạng người muốn Nhà nước thu hồi, người lại muốn giữ đất. Điều này có thể khiến những thửa đất nhỏ, méo mó hoặc không còn khả năng sử dụng hiệu quả tiếp tục tồn tại, gây khó khăn cho việc tổ chức không gian chung.

Từ thực tế này, đại biểu đề nghị bổ sung các tiêu chí khách quan để đánh giá phần diện tích đất còn lại ngay từ khi lập phương án thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.

Theo ông, nếu phần đất còn lại vẫn có khả năng sử dụng hiệu quả thì cần tôn trọng quyền lựa chọn của người dân. Ngược lại, trong trường hợp cần thu hồi để chỉnh trang, tổ chức lại không gian trên phạm vi rộng hơn, việc này phải có căn cứ pháp lý riêng, phù hợp với quy hoạch, đồng thời xác định rõ phạm vi và phương án thực hiện.

Thực tế tại một số đô thị lớn cho thấy việc mở rộng đường, chỉnh trang hạ tầng có thể tạo ra những thửa đất có diện tích rất nhỏ hoặc hình dạng khó sử dụng. Tại phường Láng, Hà Nội, sau khi mở rộng đường Vành đai 1, địa phương đã rà soát 21 trường hợp nhà, đất không đủ điều kiện xây dựng, trong đó có 4 thửa có diện tích dưới 1m2.

Đối với những trường hợp này, UBND phường Láng yêu cầu chủ các thửa đất, công trình phối hợp với chủ sở hữu liền kề để thống nhất hợp thửa, hợp khối, phục vụ cải tạo và chỉnh trang.

Không chỉ bồi thường tài sản, cần tái thiết cuộc sống

Một trong những vấn đề được nhiều đại biểu nhấn mạnh là chính sách sau thu hồi đất cần chuyển từ cách tiếp cận đơn thuần bồi thường tài sản sang bảo đảm khả năng ổn định và phục hồi cuộc sống của người dân.

Đại biểu Nguyễn Duy Minh, đoàn Đà Nẵng, dẫn tinh thần Nghị quyết 21 của Trung ương về định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật liên quan, trong đó nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ bồi thường tài sản bị thu hồi sang tái thiết cuộc sống cho người dân.

Theo ông Minh, tinh thần này cần được thể hiện rõ hơn trong dự thảo luật. Hiệu quả của chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư không nên chỉ được đánh giá dựa trên giá trị tài sản người dân nhận lại, mà quan trọng hơn là khả năng phục hồi đời sống và duy trì sinh kế sau khi bị thu hồi đất.

Ông cho rằng cùng nhận một mức bồi thường, mỗi hộ dân có thể đối mặt với những hoàn cảnh hoàn toàn khác nhau. Có người có thể tìm được nơi ở và việc làm mới ở gần, trong khi người khác có thể mất nguồn thu nhập do phải chuyển đến nơi ở quá xa.

Do đó, đại biểu đề nghị trách nhiệm của Nhà nước không nên kết thúc ngay sau khi hoàn tất việc chi trả bồi thường. Thay vào đó, cần có chính sách hỗ trợ gắn với một giai đoạn phục hồi sinh kế sau thu hồi đất.

Đại biểu cũng lưu ý người dân cần được bày tỏ nguyện vọng về địa điểm tái định cư, đặc biệt đối với phương án tái định cư tại chỗ. Những nguyện vọng này cần được ghi nhận và xem xét thực chất trong quá trình xây dựng phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

Cùng quan tâm đến vấn đề này, đại biểu Tạ Văn Hạ, đoàn Đà Nẵng, đề nghị cân nhắc kỹ quy định cho phép thu hồi đất trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

Theo ông Hạ, quy định này có thể góp phần rút ngắn thời gian thực hiện dự án và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, nhưng cần được xem xét đồng thời với yêu cầu bảo đảm ổn định đời sống, sinh kế của người dân bị ảnh hưởng.

Đại biểu dẫn những khó khăn có thể phát sinh khi một gia đình bị thu hồi đất nhưng chưa có nơi tái định cư, từ chỗ ở, việc học của con cái đến điều kiện sinh hoạt của người cao tuổi, người bệnh.

Ông Hạ cho rằng vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở việc người dân được bồi thường bao nhiêu, mà là chính sách phải giúp họ có điều kiện ổn định cuộc sống sau khi di dời. Việc thu hồi đất để phục vụ phát triển được xem là sự đóng góp, hy sinh của người dân cho lợi ích chung, do đó chính sách đi kèm cần tương xứng với sự đóng góp này.

Bên cạnh đó, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Công tác đại biểu Nguyễn Đại Thắng đồng tình với cách tiếp cận chuyển từ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống cho người có đất bị thu hồi.

Ông đề nghị cụ thể hóa yêu cầu bảo đảm người dân có nơi ở, điều kiện sống và sinh kế bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ. Các hình thức bồi thường cũng cần được quy định theo thứ tự ưu tiên và điều kiện áp dụng rõ ràng.

Theo đề xuất của đại biểu, người dân nên được ưu tiên bố trí đất có cùng mục đích sử dụng hoặc nhà ở tái định cư. Trường hợp không có quỹ đất, quỹ nhà phù hợp hoặc người bị thu hồi đất có nguyện vọng, việc bồi thường bằng tiền mới được áp dụng.

Phương án bồi thường, tái định cư cũng cần được đánh giá dựa trên những tiêu chí cụ thể như vị trí, diện tích, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu và điều kiện duy trì sinh kế của người dân.

Liên quan đến giá trị đất tăng thêm, ông Thắng đề nghị nghiên cứu cơ chế để Nhà nước và xã hội được hưởng phần giá trị hợp lý phát sinh từ quy hoạch, đầu tư hạ tầng, chuyển mục đích sử dụng đất và quá trình mở rộng không gian đô thị.

Các ý kiến tại phiên thảo luận cho thấy yêu cầu đặt ra đối với việc sửa đổi Luật Đất đai không chỉ là tháo gỡ vướng mắc trong quá trình thu hồi đất, mà còn phải bảo đảm quyền lợi lâu dài của người dân, nâng cao hiệu quả sử dụng đất và hạn chế những hệ lụy phát sinh sau các dự án.

Theo dự kiến, Quốc hội sẽ tiếp tục xem xét và thông qua Luật Đất đai sửa đổi tại kỳ họp tháng 10.