Di dời 1,4 triệu dân khỏi 13 thành phố, 140 thị trấn, 1.350 ngôi làng, nước gần Việt Nam xây siêu đập thủy điện trị giá hơn 960.000 tỷ đồng lập kỷ lục thế giới

Trong quá trình phát triển nguồn năng lượng tái tạo, Trung Quốc đã triển khai hàng loạt dự án thủy điện quy mô lớn, trong đó đập Tam Hiệp trên sông Dương Tử là một trong những công trình tiêu biểu.

Dự án không chỉ đòi hỏi khối lượng xây dựng khổng lồ mà còn đặt ra yêu cầu cao về thiết kế, kiểm soát an toàn và ứng dụng công nghệ trong suốt quá trình thi công.

Đập Tam Hiệp nằm trên sông Dương Tử, có chiều dài gần 2,5km. Công trình hoàn thành vào năm 2008 và được biết đến là siêu đập thủy điện lớn nhất thế giới xét theo công suất phát điện. Theo The Guardian, lượng điện mà công trình có khả năng tạo ra cao gấp khoảng 10 lần so với đập Hoover của Mỹ. Tổng chi phí xây dựng Tam Hiệp được ước tính khoảng 37 tỷ USD (trên 962.814 tỷ đồng theo tỷ giá hiện tại).

Tuy nhiên, quy mô của dự án không chỉ được thể hiện qua chiều dài của con đập hay năng lực phát điện. Việc hình thành hồ chứa Tam Hiệp kéo theo một chương trình tái định cư quy mô cực lớn, làm thay đổi diện mạo của nhiều khu vực dọc sông Dương Tử.

Theo các tư liệu được công bố, khoảng 1,4 triệu người đã phải di chuyển khỏi khu vực chịu ảnh hưởng của dự án. Phạm vi này bao gồm 13 thành phố, 140 thị trấn và khoảng 1.350 ngôi làng. Khi hồ chứa Tam Hiệp được hình thành, khoảng 632km² đất bị ngập, trong đó có diện tích đáng kể đất nông nghiệp.

Việc nước dâng cũng khiến nhiều địa điểm có giá trị kiến trúc, lịch sử và văn hóa nằm trong khu vực lòng hồ bị ngập. Trong số đó có những dấu tích liên quan đến cộng đồng cổ từng sinh sống tại khu vực này khoảng 4.000 năm trước. Vì vậy, trước và trong quá trình hình thành hồ chứa, việc di dời dân cư và xử lý các địa điểm văn hóa, lịch sử trở thành một phần đáng kể của dự án.

Bên cạnh những tác động về mặt không gian và xã hội, quá trình xây dựng Tam Hiệp cũng đòi hỏi các kỹ sư phải giải quyết hàng loạt bài toán kỹ thuật liên quan đến một công trình có quy mô đặc biệt lớn. Các phương pháp tính toán, mô phỏng và giám sát được đưa vào nhiều công đoạn nhằm kiểm soát sự ổn định của công trình trong những điều kiện khác nhau.

Theo China Daily, các kỹ sư đã sử dụng phần mềm mô phỏng để nghiên cứu phản ứng của đập trước những tác động như áp lực nước, động đất và lũ lụt. Dữ liệu từ quá trình mô phỏng được sử dụng để hỗ trợ việc thiết kế và tính toán khả năng chịu tải của công trình, đặc biệt trong điều kiện lưu lượng nước lớn.

Cùng với mô phỏng trên máy tính, công nghệ định vị GPS được sử dụng trong khảo sát địa hình, lập bản đồ và xác định vị trí của các hạng mục xây dựng. Việc xác định chính xác vị trí giúp phục vụ công tác thi công cũng như theo dõi các cấu trúc của công trình trong quá trình xây dựng.

Một hệ thống cảm biến cũng được bố trí để theo dõi các biến động liên quan đến địa chấn và áp lực nước. Những dữ liệu này giúp các kỹ sư nhận biết và phân tích những rung động có thể xuất hiện trong khu vực đập, từ đó phục vụ công tác đánh giá an toàn.

Công nghệ giám sát biến dạng theo thời gian thực tiếp tục được sử dụng để theo dõi những thay đổi rất nhỏ của kết cấu. Các cảm biến laser kết hợp với GPS có thể ghi nhận chuyển động của công trình, đặc biệt trong những thời điểm lưu lượng nước tăng cao. Dữ liệu thu thập được trở thành cơ sở để theo dõi trạng thái của đập trong quá trình vận hành.

Với quy mô đặc biệt lớn, đập Tam Hiệp đã, đang và tiếp tục đảm nhiệm nhiều chức năng quan trọng trên sông Dương Tử, từ phát điện, kiểm soát lũ đến hỗ trợ giao thông đường thủy và điều tiết nguồn nước. Công trình có tổng công suất lắp đặt 22,5GW. Theo Tập đoàn Tam Hiệp Trung Quốc (CTG), tính đến ngày 31/8/2025, nhà máy đã sản xuất hơn 1,8 nghìn tỷ kWh điện kể từ khi tổ máy đầu tiên đi vào vận hành năm 2003, tương đương tiết kiệm khoảng 540 triệu tấn than tiêu chuẩn và giảm khoảng 1,48 tỷ tấn phát thải carbon theo quy đổi của doanh nghiệp.

Hồ chứa Tam Hiệp cũng góp phần điều tiết dòng chảy, đặc biệt trong mùa lũ. Hệ thống đập và hồ chứa được vận hành nhằm giữ lại một phần lượng nước lớn đổ về từ thượng nguồn, qua đó giảm áp lực lũ đối với khu vực trung và hạ lưu sông Dương Tử. Bên cạnh đó, hệ thống âu tàu giúp cải thiện khả năng vận chuyển hàng hóa trên tuyến đường thủy này. Theo CTG, trong 20 năm đầu vận hành, hơn 1 triệu lượt tàu đã đi qua hệ thống âu tàu Tam Hiệp, với tổng lượng hàng hóa vượt 1,936 tỷ tấn.

Tuy nhiên, một công trình có quy mô lớn như Tam Hiệp cũng làm thay đổi đáng kể chế độ dòng chảy và vận chuyển phù sa tự nhiên của sông Dương Tử. Nghiên cứu trên tạp chí Earth-Science Reviews cho thấy trong thập kỷ đầu sau khi đập hoàn thành, khoảng 1,8 tỷ tấn phù sa đã bị giữ lại trong hồ chứa, làm thay đổi quá trình bồi tụ và xói lở ở các đoạn sông phía hạ lưu. Các nghiên cứu cũng ghi nhận những vấn đề liên quan đến chất lượng nước, hệ sinh thái, xói lòng sông, sạt lở và hoạt động địa chất trong khu vực hồ chứa.

Đáng chú ý, việc tích trữ một khối lượng nước khổng lồ tại Tam Hiệp còn từng được NASA sử dụng để minh họa cho tác động rất nhỏ của sự phân bố lại khối lượng đối với chuyển động của Trái đất. Theo tính toán được NASA công bố, nếu hồ chứa chứa khoảng 40km³ nước, sự dịch chuyển khối lượng này có thể làm độ dài một ngày tăng khoảng 0,06 microgiây, tức chỉ 0,00000006 giây. Đây là một hiệu ứng vật lý cực nhỏ, không có ý nghĩa thực tế đối với đời sống con người.

Dù tồn tại những tác động cần tiếp tục nghiên cứu và giám sát, Tam Hiệp vẫn là một trong những công trình thủy điện có quy mô lớn nhất thế giới, thể hiện cho sức mạnh của ngành xây dựng Trung Quốc.

Tổng hợp