Đào hầm xuyên núi, nắn dòng sông để xây siêu dự án thủy điện lớn nhất thế giới: Sản lượng gấp 3 lần đập Tam Hiệp, vốn đầu tư hơn 4,4 triệu tỷ đồng,

Trung Quốc đang xây dựng tổ hợp thủy điện trên hạ lưu sông Yarlung Tsangpo, thuộc Khu tự trị Tây Tạng. Dự án gồm 5 nhà máy thủy điện bậc thang, được Bắc Kinh xác định là một trong những công trình trọng điểm phục vụ chiến lược chuyển đổi năng lượng và mục tiêu trung hòa carbon.

Theo kế hoạch, dự án sẽ hoàn thành vào năm 2033.

Tổng vốn đầu tư được công bố khoảng 1.200 tỷ NDT (tương đương gần 168 tỷ USD hay 4,4 triệu tỷ đồng), đưa công trình trở thành một trong những dự án hạ tầng có chi phí lớn nhất từng được xây dựng trên thế giới.

Khác với nhiều đập thủy điện truyền thống, dự án chủ yếu khai thác chênh lệch độ cao tự nhiên của khúc uốn hình chữ U trên sông Yarlung Tsangpo bằng hệ thống đường hầm chuyển nước, thay vì chặn toàn bộ dòng sông. Phương án này được kỳ vọng giúp tận dụng tối đa độ dốc lớn của địa hình để phát điện.

Ngày 25/12/2024, Chính phủ Trung Quốc chính thức phê duyệt dự án. Đến ngày 19/7/2025, lễ khởi công được tổ chức tại thành phố Lâm Chi, Tây Tạng, với sự tham dự của Thủ tướng Lý Cường.

Sau khi đi vào vận hành, tổ hợp dự kiến sản xuất khoảng 300 tỷ KWh điện mỗi năm, gấp khoảng 3 lần sản lượng của đập Tam Hiệp trên sông Dương Tử. Lượng điện này được cho là đủ đáp ứng nhu cầu sử dụng của hơn 300 triệu người.

Ý tưởng được ấp ủ hơn 70 năm

Kế hoạch khai thác thủy năng trên sông Yarlung Tsangpo không phải là ý tưởng mới.

Ngay từ năm 1951, Trung Quốc đã tổ chức đoàn khảo sát khoa học đầu tiên lên cao nguyên Thanh Hải, Tây Tạng nhằm nghiên cứu tiềm năng thủy điện của khu vực. Hơn 50 nhà khoa học, với các thiết bị khảo sát còn khá thô sơ, đã thực hiện chuyến thám hiểm dưới sự bảo vệ của quân đội.

Đến năm 1980, Trung Quốc tiến hành cuộc điều tra quy mô lớn về tài nguyên thủy điện trên toàn quốc. Kết quả khảo sát xác định khoảng 12 vị trí có tiềm năng phát triển các nhà máy thủy điện dọc theo sông Yarlung Tsangpo.

Cuối thập niên 1980, chính quyền Tây Tạng hai lần đề xuất xây dựng đập và chuyển dòng con sông này. Tuy nhiên, cả hai kế hoạch đều bị gác lại do hạn chế về công nghệ và nguồn vốn.

Dự án đang triển khai đến đâu?

Sau hơn một năm kể từ lễ khởi công, công trình vẫn chủ yếu trong giai đoạn chuẩn bị.

Các hạng mục đang được triển khai tập trung vào san nền, xây dựng đường công vụ, khu nhà ở cho công nhân, hệ thống hậu cần, quan trắc địa chất và môi trường, trung tâm điều hành số, cùng việc bảo đảm nguồn vật liệu xây dựng.

Đến nay, Trung Quốc chưa công bố tiến độ cụ thể đối với các hạng mục cốt lõi như hệ thống đường hầm dẫn nước, thân đập, nhà máy điện ngầm hay lắp đặt tua bin phát điện.

Xuất hiện cảnh báo về đứt gãy địa chất

Trong khi dự án vẫn đang được triển khai, các nhà khoa học Trung Quốc hồi tháng 6/2026 công bố một nghiên cứu cho thấy khu vực xây dựng nằm phía trên đứt gãy Paizhen, một đứt gãy địa chất vẫn còn hoạt động.

Nghiên cứu do các nhà khoa học thuộc Đại học Công nghệ Thành Đô, Cục Khảo sát Địa chất Trung Quốc và Trạm Quan sát Tài nguyên Thiên nhiên sông Yarlung Tsangpo thực hiện, được đăng trên tạp chí Sedimentary Geology and Tethyan Geology.

Theo nhóm nghiên cứu, hoạt động của đứt gãy có thể ảnh hưởng trực tiếp đến độ ổn định của nền móng công trình. Các chuyên gia khuyến nghị tăng cường gia cố sườn dốc, đồng thời triển khai các giải pháp phòng ngừa nguy cơ sạt lở, sụt lún và hư hỏng kết cấu.

Theo SCMP, đứt gãy Paizhen hoạt động mạnh từ đầu thế Canh Tân đến nay và có khả năng tác động không chỉ tới đập thủy điện mà còn tới toàn bộ hệ thống hạ tầng đi kèm như đường hầm, cầu, đường giao thông và hồ chứa.

Hoạt động kiến tạo có thể làm nứt vỡ các khối đá, thay đổi tính chất cơ học của nền đất và làm suy giảm khả năng chịu tải của công trình.

Đặc biệt, phần lớn đứt gãy nằm trong khu vực hồ chứa. Do nền địa chất tương đối rời rạc, các sườn dốc quanh hồ có nguy cơ mất ổn định sau thời gian dài ngập nước, nhất là khi xảy ra động đất.

Bằng chứng cho thấy khu vực này vẫn có hoạt động địa chấn mạnh là trận động đất 6,9 độ xảy ra tại Milin năm 2017. Ngoài ra, làng Pai, gần công trường xây dựng, cũng thường xuyên ghi nhận các trận động đất có cường độ lớn.

Đối mặt nhiều rủi ro địa chất và khí hậu

Cao nguyên Tây Tạng là một trong những khu vực có hoạt động địa chấn mạnh nhất thế giới do nằm trên ranh giới va chạm giữa mảng kiến tạo Ấn Độ và Á, Âu.

Trong những năm gần đây, khu vực liên tiếp xảy ra các trận động đất lớn. Tháng 1/2025, trận động đất 7,1 độ tại Dingri làm hư hại 5 con đập trong vùng. Trước đó, trận động đất 7,8 độ tại Nepal năm 2015 từng khiến khoảng 20% công suất thủy điện của nước này bị ảnh hưởng.

Theo nhiều chuyên gia, một số khu vực trên dãy Himalaya vốn không phù hợp để xây dựng các công trình thủy điện quy mô lớn vì nguy cơ động đất cao, kéo theo rủi ro sạt lở đất và phá hủy kết cấu công trình.

Ngoài các trận động đất tự nhiên, chính quá trình đào núi, khoan đường hầm, chuyển hướng dòng chảy và tích nước trong hồ chứa cũng có thể làm gia tăng nguy cơ động đất kích thích, hiện tượng từng được ghi nhận tại nhiều hồ chứa lớn ở Trung Quốc.

Một mối đe dọa khác là hiện tượng vỡ hồ băng. Đây là các hồ nước hình thành từ băng tan trên dãy Himalaya. Khi hồ bị vỡ, lượng nước khổng lồ có thể tạo ra lũ quét vượt quá khả năng chịu tải của các đập ở hạ lưu.

Kịch bản này từng xảy ra tại đông bắc Ấn Độ năm 2023, khi lũ do vỡ hồ băng phá hủy một con đập mới xây, khiến ít nhất 46 người thiệt mạng và khoảng 88.000 người bị ảnh hưởng.

Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu cũng được đánh giá là yếu tố có thể làm giảm hiệu quả khai thác của công trình trong dài hạn.

Theo các chuyên gia được Live Science dẫn lời, tuổi thọ vận hành của một đập thủy điện thường dao động khoảng 70 đến 100 năm. Tuy nhiên, lưu lượng nước trên sông Yarlung Tsangpo được dự báo sẽ đạt đỉnh vào khoảng năm 2060 trước khi suy giảm dần.

Nếu kịch bản này xảy ra, mực nước trong hồ chứa có thể không còn đủ để duy trì hoạt động của các tua bin trong mùa khô. Về lâu dài, lượng nước chảy qua hệ thống phát điện có thể xuống dưới ngưỡng khai thác, làm giảm đáng kể hiệu quả kinh tế của siêu dự án.