Trung Quốc tuyên bố tháo dỡ 300 đập thủy điện, ngừng hoạt động 342 trạm trên thượng nguồn con sông dài thứ 3 thế giới để 'hồi sinh' sinh vật này

Trung Quốc đã tháo dỡ 300/357 đập trên sông Xích Thủy - một phụ lưu lớn ở thượng nguồn sông Dương Tử, đồng thời cho ngừng hoạt động 342/373 trạm thủy điện nhỏ. Chiến dịch được triển khai nhằm khôi phục dòng chảy, kết nối các sinh cảnh bị chia cắt và tạo điều kiện cho các loài cá quý hiếm phục hồi khả năng sinh sản tự nhiên.

Tháo dỡ hàng trăm đập trên phụ lưu Dương Tử

Sông Xích Thủy dài hơn 400km, chảy qua các tỉnh Vân Nam, Quý Châu và Tứ Xuyên trước khi đổ vào sông Dương Tử - con sông dài thứ 3 thế giới. Khu vực này được các nhà sinh thái học đánh giá là một trong những vùng sinh cảnh quan trọng còn lại đối với nhiều loài cá quý hiếm và đặc hữu ở thượng nguồn Dương Tử.

Trong nhiều thập kỷ, hệ thống đập và các trạm thủy điện nhỏ phát triển dày đặc đã chia cắt dòng sông, ảnh hưởng đến dòng chảy và thu hẹp các khu vực sinh sống, sinh sản của nhiều loài cá. Các công trình này cũng cản trở quá trình di chuyển theo mùa của những loài cá cần tiếp cận các bãi sinh sản hoặc khu vực kiếm ăn.

Từ năm 2020, Trung Quốc triển khai chương trình điều chỉnh các công trình thủy điện trên lưu vực Xích Thủy gắn với chiến lược bảo vệ sông Dương Tử.

Đến cuối tháng 12/2024, Trung Quốc đã tháo dỡ 300 trong tổng số 357 đập trên sông Xích Thủy (tương đương 84%). Trong tổng số 373 trạm thủy điện nhỏ được rà soát, 342 trạm đã được cho ngừng hoạt động (tương đương 91,7%).

Việc xử lý các công trình được thực hiện trên cơ sở đánh giá chức năng của từng đập. Những công trình còn cần thiết cho kiểm soát lũ, cấp nước hoặc các nhu cầu dân sinh được xem xét duy trì, trong khi các công trình gây tác động lớn đến hệ sinh thái được ưu tiên loại bỏ.

Giáo sư Chu Kiến Quân thuộc Đại học Thanh Hoa cho rằng việc phục hồi sinh thái phụ thuộc vào cách điều tiết dòng nước sau khi các trạm thủy điện dừng phát điện. Theo ông, trọng tâm là tạo điều kiện để dòng chảy đáp ứng các yêu cầu về sinh thái.

Hàng nghìn km sông được kết nối trở lại

Theo The Nature Conservancy (TNC), trong giai đoạn 2020-2025, việc loại bỏ các công trình thủy điện và đập trên lưu vực Xích Thủy đã giúp mức độ kết nối của mạng lưới sông tăng từ 43,5% lên 80,1%, đồng thời khôi phục sự liên thông của khoảng 8.300km các nhánh sông. Số loài cá được ghi nhận trong khu vực cũng tăng từ 116 lên 130 loài.

Xích Thủy hiện được xem là phụ lưu cấp một lớn duy nhất ở thượng nguồn Dương Tử còn duy trì dòng chảy tự do trên phần lớn hệ thống chính. Lưu vực có hơn 150 loài cá bản địa, trong đó 45 loài đặc hữu của vùng thượng nguồn Dương Tử. Một số loài cá quý hiếm như cá tầm Dương Tử, cá hút Trung Quốc và cá chép đá bắt đầu xuất hiện những dấu hiệu phục hồi.

Cá tầm Dương Tử từng phân bố rộng ở lưu vực Dương Tử nhưng chịu tác động nghiêm trọng từ việc thay đổi môi trường sống, xây dựng đập và các hoạt động khai thác. Năm 2022, Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) tuyên bố loài này tuyệt chủng trong tự nhiên. Trước đó, quá trình sinh sản tự nhiên của cá tầm Dương Tử đã không được ghi nhận từ năm 2000.

Trong năm 2023 và 2024, cơ quan nông nghiệp và nông thôn tỉnh Quý Châu đã thả gần 2.000 cá thể cá tầm Dương Tử non xuống sông Xích Thủy qua 2 đợt. Theo dữ liệu theo dõi bằng dấu nhận dạng, những cá thể này thích nghi với môi trường tự nhiên và tiếp tục phát triển.

Tháng 4/2025, các nhà nghiên cứu thả 20 cá thể cá tầm Dương Tử trưởng thành xuống một đoạn sông thuộc tỉnh Quý Châu để đánh giá khả năng sinh sản trong môi trường đã được phục hồi.

Sau đó, các nhà khoa học phát hiện cá có hành vi sinh sản tự nhiên tại khu vực Dayuba. Trứng được ghi nhận nở thành công. Viện Thủy sinh học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc đánh giá kết quả này cho thấy điều kiện sinh thái tại Xích Thủy đã đáp ứng yêu cầu về sinh cảnh và sinh sản của cá tầm Dương Tử.

Kết quả này có ý nghĩa đối với chương trình bảo tồn loài cá đang ở tình trạng đặc biệt nguy cấp. Theo các nhà khoa học, với những loài cá di cư theo mùa giữa khu vực sinh sản và nơi cư trú, sự liên tục của dòng sông có vai trò quan trọng trong việc tiếp cận các bãi đẻ và khu vực trú đông.

Từ năm 2020, Trung Quốc triển khai lệnh cấm đánh bắt cá có thời hạn 10 năm tại các khu vực trọng điểm thuộc lưu vực Dương Tử. Hoạt động khai thác cát và việc xây dựng các công trình có nguy cơ tác động tới dòng chảy, môi trường sống của thủy sinh vật cũng được tăng cường kiểm soát.

Tại tỉnh Tứ Xuyên, hàng nghìn trạm thủy điện nhỏ đã được kiểm tra và điều chỉnh. Đến cuối năm 2021, 5.131 trạm được rà soát, trong đó 1.223 trạm bị đóng cửa.

Các biện pháp trên được triển khai trong bối cảnh đa dạng sinh học thủy sinh tại lưu vực Dương Tử chịu sức ép kéo dài từ phát triển thủy điện, khai thác cát, đánh bắt và hoạt động giao thông đường thủy.

Theo TNC, những thay đổi tại Xích Thủy đang được sử dụng như một mô hình cho hoạt động phục hồi các hệ thống sông khác trong lưu vực Dương Tử. Tuy vậy, quá trình phục hồi vẫn đối mặt nhiều thách thức. Một số loài cá đặc hữu quý hiếm phục hồi chậm, áp lực chất lượng nước vẫn tồn tại tại một số khu vực và hoạt động phục hồi sinh cảnh cần được duy trì trong thời gian dài.

Trung Quốc tiếp tục kế hoạch phục hồi giai đoạn 2026-2030

Sau giai đoạn tháo dỡ hàng trăm đập và ngừng hoạt động phần lớn các trạm thủy điện nhỏ, trọng tâm của chương trình tại Xích Thủy đang chuyển sang quản lý và bảo tồn dài hạn toàn lưu vực.

TNC cùng Viện Thủy sinh học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, Ngân hàng Phát triển châu Á và các đối tác đã xây dựng Kế hoạch bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái nước ngọt sông Xích Thủy giai đoạn 2026-2030.

Kế hoạch mới tập trung vào 5 nhóm ưu tiên chiến lược, mở rộng phạm vi từ bảo vệ từng loài sang duy trì sức khỏe của toàn bộ hệ sinh thái nước ngọt. Các giải pháp được định hướng bao gồm phục hồi sinh cảnh, tăng cường quản lý lưu vực, ứng dụng công nghệ số và phát triển các cơ chế tài chính dài hạn cho công tác bảo tồn.

TNC cho biết giai đoạn 2020-2025 đã tạo ra những kết quả đáng kể, song đây mới là bước đầu của quá trình phục hồi. Các bên liên quan sẽ tiếp tục theo dõi chất lượng nước, đa dạng sinh học, khả năng kết nối của dòng sông và sự phục hồi của các loài cá đặc hữu.

Trường hợp sông Xích Thủy cho thấy cách tiếp cận quản lý sông tại Trung Quốc đang có sự thay đổi, từ tập trung vào khai thác công trình thủy điện sang cân bằng giữa nhu cầu sử dụng nước, kiểm soát lũ và bảo tồn hệ sinh thái. Kinh nghiệm từ lưu vực này cũng đang được xem xét để áp dụng cho các chương trình phục hồi sông khác trong hệ thống Dương Tử.

Theo Interesting Engineering, SCMP, Xinhua, Chinese Academy of Sciences, The Nature Conservancy