Gia tộc giàu nhất nền kinh tế số 1 Đông Nam Á âm thầm chuyển 1,4 tỷ USD ra nước ngoài

Động thái này bắt đầu vào cuối năm 2023, khi một công ty có tên Evergreen Hill Enterprise chi 669 triệu USD để mua một doanh nghiệp chuyên sản xuất giấy đặc chủng tại Mỹ. Một năm sau, Evergreen tiếp tục bỏ ra 360 triệu EUR, tương đương 418 triệu USD, để thâu tóm một nhà sản xuất giấy cuốn thuốc lá của Áo.

Theo các hồ sơ doanh nghiệp và những người am hiểu hoạt động của tập đoàn, khoảng 9 pháp nhân có trụ sở tại Singapore và London liên quan đến gia tộc tỷ phú Hartono đã đầu tư ít nhất 1,4 tỷ USD ra nước ngoài.

Đây là bước chuyển đáng chú ý đối với gia tộc kín tiếng có tài sản khoảng 30 tỷ USD. Trong nhiều năm, Hartono chủ yếu giữ tài sản tại Indonesia, nơi gia tộc sở hữu một đế chế kinh doanh trải rộng từ ngân hàng, sản xuất thuốc lá đến bất động sản.

Những thương vụ chưa từng được truyền thông đưa tin trước đây cho thấy giới doanh nghiệp Indonesia đang ngày càng lo ngại về các chính sách của Tổng thống Prabowo Subianto.

Một số doanh nhân Indonesia khác cũng đang tăng tốc đầu tư ra nước ngoài. Tỷ phú Alex Ramlie hồi tháng 5 nhất trí mua một mỏ than tại Australia với giá 3,9 tỷ USD. Trong khi đó, một công ty do tỷ phú giàu thứ 2 Indonesia Prajogo Pangestu kiểm soát hồi tháng 7 đề nghị chi 5 tỷ USD để mua một doanh nghiệp địa nhiệt tại Philippines.

"Vai trò ngày càng lớn của chính phủ trong nền kinh tế đã làm gia tăng sự bất định tại một số ngành quan trọng nhất của Indonesia", Laura Schwartz, chuyên gia phân tích cấp cao về châu Á tại công ty tình báo rủi ro Verisk Maplecroft, nhận định.

Theo bà Schwartz, cách chính quyền của ông Prabowo lúc cứng rắn, lúc mềm mỏng với giới doanh nghiệp Indonesia cũng không giúp xoa dịu tâm lý lo ngại của nhà đầu tư.

Kể từ khi ông Prabowo lên nắm quyền vào tháng 10/2024, Indonesia đã chứng kiến một làn sóng dòng vốn chảy ra nước ngoài. Đồng rupiah rơi xuống những mức thấp kỷ lục, trong khi thị trường chứng khoán lao dốc, khiến chứng khoán Indonesia trở thành thị trường hoạt động kém nhất thế giới trong năm nay.

Từ đầu năm, nhà đầu tư nước ngoài đã bán ròng gần 4 tỷ USD cổ phiếu Indonesia, gần gấp 4 lần lượng bán ròng của cả năm 2025. Các ngân hàng nước ngoài lớn nhất tại Indonesia cũng đã đưa khoảng 640 triệu USD vốn ra khỏi nước này kể từ khi ông Prabowo trở thành tổng thống.

Việc ông Prabowo bất ngờ cách chức Bộ trưởng Tài chính Sri Mulyani Indrawati hồi năm ngoái là một trong những yếu tố khiến giới đầu tư lo ngại. Gần đây hơn, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Indonesia Perry Warjiyo cũng rời vị trí với lý do cá nhân.

Trong khi đó, Danantara, quỹ tài sản quốc gia mới do ông Prabowo khởi xướng, đã tập hợp gần như toàn bộ doanh nghiệp nhà nước của Indonesia về cùng một đầu mối. Điều này làm dấy lên lo ngại rằng tổng thống đang gia tăng mức độ kiểm soát đối với lĩnh vực dịch vụ tài chính và xuất khẩu hàng hóa.

Đại diện của Tổng thống Prabowo cho biết chính phủ "vẫn cam kết duy trì môi trường kinh doanh công bằng, dựa trên luật lệ cho tất cả nhà đầu tư và các tập đoàn".

Cơ quan Truyền thông Chính phủ Indonesia cũng khẳng định chính quyền hiện tại "coi trọng vai trò của khu vực tư nhân trong hỗ trợ đầu tư, tạo việc làm, tăng trưởng kinh tế và phát triển quốc gia", đồng thời nhấn mạnh sự tham gia của doanh nghiệp vào các sáng kiến của chính phủ "không làm thay đổi cam kết về đối xử bình đẳng, tính chắc chắn của pháp luật và quản trị doanh nghiệp lành mạnh".

Dù phần lớn tài sản của gia tộc Hartono vẫn nằm tại Indonesia, các khoản đầu tư quốc tế gần đây cho thấy những lo ngại ngày càng lớn về nền kinh tế trong nước, nơi phần lớn tài sản của gia đình được hình thành.

Gia tộc này từng được dẫn dắt bởi Michael Bambang Hartono, người qua đời hồi tháng 3, cùng em trai Robert Budi Hartono, 85 tuổi. Hai anh em sở hữu ngân hàng sinh lời lớn nhất Indonesia, một đế chế thuốc lá trị giá hàng tỷ USD cùng nhiều doanh nghiệp khác, từ phân phối xe điện đến trang trại bò sữa và chuỗi nhà hàng mì.

Âm thầm đưa tài sản ra nước ngoài

Gia tộc Hartono cũng tìm cách giữ kín vai trò của mình trong các thương vụ mua bán ở nước ngoài.

Các hồ sơ chính thức và thông cáo báo chí chỉ nêu Evergreen Hill là bên mua, mô tả công ty này thuộc về "một tập đoàn tư nhân thành công có trụ sở tại Indonesia". Tên Hartono không xuất hiện, cũng không có tên những công ty mẹ lớn của gia tộc.

Tuy nhiên, hồ sơ tại Singapore và Indonesia cho thấy chủ sở hữu duy nhất của Evergreen là PT Eragraha Pirantimegah, doanh nghiệp thuộc sở hữu hoàn toàn của gia tộc Hartono.

Gia đình Hartono từ chối bình luận.

Theo những người am hiểu vấn đề, tập đoàn vẫn đang tiếp tục tìm kiếm cơ hội đầu tư ở nước ngoài, trong đó có một công ty phần mềm dịch vụ tài chính tại Singapore. Gia tộc này cũng cân nhắc thêm các thương vụ mới trong bối cảnh môi trường kinh tế Indonesia biến động và việc tập trung phần lớn tài sản trong một quốc gia khiến khối tài sản của họ đối mặt với nhiều rủi ro.

Những người này cho biết chiến lược đầu tư gần đây của gia đình nhằm đa dạng hóa nguồn doanh thu sang các đồng tiền khác.

Giống nhiều gia đình giàu có trên thế giới, Hartono từ lâu đã xây dựng một "cứ điểm" tại Singapore nhằm phục vụ mục tiêu trú ẩn tài sản, tối ưu thuế và đa dạng hóa đầu tư.

Ông Michael qua đời ở tuổi 86 tại Singapore hồi tháng 3, nơi ông cùng em trai sở hữu một căn nhà trên đường Nassim Road, khu vực tập trung những dinh thự trị giá hàng chục triệu USD. Các thành viên khác trong gia đình cũng sở hữu bất động sản gần đó.

Văn phòng gia đình của Hartono chỉ cách đó một quãng đường ngắn và hoạt động cùng tầng với Evergreen Hill tại Orchard Towers, tòa nhà văn phòng 51 năm tuổi. Nơi đây từng nổi tiếng với hoạt động mại dâm công khai trước khi bị chính quyền trấn áp vào năm 2022.

Một số pháp nhân khác của gia tộc tại Singapore cũng đặt trụ sở trong hoặc gần tòa nhà này. Một số được đăng ký tại Quần đảo Virgin thuộc Anh hoặc Quần đảo Cayman nhằm tăng mức độ riêng tư, theo hồ sơ doanh nghiệp.

Căng thẳng với chính quyền Prabowo

Những người am hiểu cho biết việc Hartono tăng cường đưa tài sản ra nước ngoài cũng xuất phát từ căng thẳng ngày càng gia tăng với chính quyền Tổng thống Prabowo.

Một trong những chính sách gây tranh luận là chương trình cung cấp bữa ăn miễn phí trên toàn quốc cho học sinh và phụ nữ mang thai. Indonesia, quốc gia có khoảng 285 triệu dân, ban đầu dự kiến dành khoảng 45 tỷ USD riêng trong năm nay cho chương trình.

Một vấn đề gây tranh cãi khác là chiến dịch do Bộ trưởng Quốc phòng Indonesia dẫn đầu nhằm thu hồi hàng triệu ha đồn điền cọ dầu thuộc sở hữu tư nhân. Chính sách này bị một số nhà đầu tư trong và ngoài nước cho là thiếu công bằng.

Để có nguồn tài chính cho các chương trình chi tiêu của ông Prabowo, chính quyền đã vận động giới giàu có trong nước mua loại trái phiếu mang tên "Patriot" với mức lãi suất thấp hơn thị trường.

Tháng 8 năm ngoái, Danantara triệu tập 10 gia đình giàu nhất Indonesia, trong đó có Hartono, tới một cuộc họp tại Jakarta với CEO Rosan Roeslani để trao đổi về việc mua trái phiếu Patriot.

Robert Budi Hartono và con trai cả Victor Hartono, 54 tuổi, không trực tiếp tham dự mà cử đại diện. Những doanh nhân giàu có khác, trong đó có Anthoni Salim, đều có mặt.

Theo những người am hiểu sự việc, dù ông Prabowo không tham dự, tổng thống coi việc Hartono vắng mặt là dấu hiệu thiếu tôn trọng.

Chỉ vài ngày sau cuộc họp, đảng Kebangkitan Bangsa, một thành viên trong liên minh cầm quyền, cáo buộc gia tộc Hartono trả không đủ tiền cho chính phủ khi mua Bank Central Asia, ngân hàng lớn nhất mà gia đình này kiểm soát.

Michael và Robert từng hợp tác với Farallon Capital Management để mua cổ phần chi phối tại BCA vào năm 2002 với giá khoảng 537 triệu USD theo tỷ giá thời điểm đó, vượt qua đối thủ Standard Chartered.

Hiện BCA có giá trị vốn hóa khoảng 46,2 tỷ USD, trở thành ngân hàng lớn thứ 4 Đông Nam Á, chỉ đứng sau các ngân hàng lớn nhất Singapore. Armand Hartono, một người con khác của Robert Budi, cũng tham gia điều hành ngân hàng này.

Tháng 8, đảng trên kêu gọi chính phủ thu hồi cổ phần BCA thông qua Danantara. Tuy nhiên, ông Roeslani khi đó cho biết cả công ty của ông lẫn chính phủ đều không có kế hoạch như vậy.

Vài tháng sau, Victor Hartono nằm trong số 5 người bị áp dụng lệnh cấm xuất cảnh tạm thời sau khi bị giữ để phục vụ một cuộc điều tra thuế.

Victor sau đó được thả và nhận lại hộ chiếu chỉ vài ngày sau. Em trai ông, Martin, về sau còn xuất hiện cùng Tổng thống Prabowo trong một chuyến công du cấp nhà nước tới Anh.

Dù vậy, những diễn biến trên đã gây ảnh hưởng đáng kể. Lo ngại về tương lai của BCA khiến cổ phiếu ngân hàng này giảm 17% trong năm 2025 và tiếp tục giảm 18% trong năm nay, dù một phần nguyên nhân đến từ tâm lý thiếu niềm tin rộng hơn đối với thị trường chứng khoán Indonesia.

"Trường hợp của gia tộc Hartono cho thấy chính quyền sẵn sàng chứng minh rằng ngay cả những tập đoàn giàu nhất Indonesia cũng phải tuân theo các ưu tiên của chính phủ", Bhima Yudhistira Adhinegara, Giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Luật Indonesia, nhận định.

Theo ông, điều này cũng có thể khiến các nhà đầu tư nước ngoài thận trọng hơn.

"Nếu những biện pháp mang tính cưỡng chế như vậy tiếp tục được áp dụng mà không có sự chắc chắn rõ ràng về pháp lý hoặc không tuân thủ nguyên tắc thượng tôn pháp luật, các nhà đầu tư dài hạn có thể trở nên dè dặt hơn trong việc rót vốn vào Indonesia", ông nói.

Gia tộc giàu nhất Indonesia và bài toán kế nghiệp

Là thế hệ thứ 8 của một gia đình người Indonesia gốc Hoa, anh em nhà Hartono không xa lạ với những biến động chính trị và kinh tế thường xuyên xảy ra tại Indonesia.

Trong khi các tỉ phú Sukanto Tanoto, Pangestu, Low Tuck Kwong và Salim đã mở rộng tài sản sang Singapore, Hong Kong và nhiều nơi khác, Hartono nhìn chung vẫn tập trung tại quê nhà.

Gia tộc này nổi tiếng với lối sống kín đáo. Robert sở hữu nhiều dinh thự trị giá hàng triệu USD và một máy bay riêng thỉnh thoảng được cho thuê, nhưng ông cùng các con được cho là không chuộng quần áo hàng hiệu.

Tài sản của gia đình ban đầu được xây dựng từ ngành sản xuất thuốc lá đinh hương tại Kudus, một thị trấn ở miền Trung Java.

Oei Wie Gwan, cha của Michael và Robert, thành lập doanh nghiệp sau này mang tên PT Djarum vào năm 1951. Những điếu thuốc kretek đặc trưng của Indonesia, kết hợp thuốc lá với đinh hương, được người dân địa phương tin rằng có thể giúp giảm các triệu chứng hen suyễn cùng một số vấn đề sức khỏe khác.

Theo công ty nghiên cứu thị trường Euromonitor International, đến năm 2025, Djarum sản xuất khoảng 1/5 số thuốc lá được bán tại Indonesia.

Tại phòng họp của Djarum ở Jakarta có một tác phẩm nghệ thuật video khổ lớn mô tả 4 điếu thuốc đang cháy. 3 điếu đầu tiên tượng trưng cho Victor, cha và ông của ông. Điếu thứ 4 không có tên, phản ánh câu hỏi lớn nhất đang đặt ra với gia tộc: Ai sẽ tiếp quản đế chế này?

Victor Hartono từng nói nhiều thành viên thuộc thế hệ trẻ của gia đình, khoảng 18 người, thậm chí không hút thuốc.

Nhận thấy thuốc lá đang dần trở thành ngành kinh doanh suy thoái, Hartono đã đa dạng hóa sang nhiều lĩnh vực khác, từ lắp ráp xe điện, trồng cọ dầu đến thương mại điện tử.

Ở nhiều khía cạnh, đây cũng là cách gia tộc Hartono đã tồn tại qua nhiều thế hệ, kể từ khi tổ tiên họ di cư từ Trung Quốc tới Indonesia vào những năm 1800.

Từ thời thuộc địa Hà Lan đến thời kỳ Nhật Bản chiếm đóng trong Thế chiến II, gia đình đã nhiều lần thích nghi để tồn tại và phát triển.

"Ai nắm quyền, chúng tôi thích nghi với người đó. Đó là câu chuyện của gia đình tôi", người thừa kế đế chế Hartono nói.