GS.TS Hoàng Văn Cường: Khu vực công quá sợ thất bại thì không bao giờ tạo ra đột phá

Theo GS.TS Hoàng Văn Cường, nguyên Phó hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, một trong những cơ hội lớn mà Việt Nam có thể tận dụng đến từ cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

Ông cho rằng sự phát triển của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi xanh đang đưa các quốc gia về một “vạch xuất phát” tương đối mới. Những nước đi trước không còn giữ khoảng cách tuyệt đối như trong các giai đoạn phát triển trước đây.

Điều này tạo cơ hội cho những quốc gia biết làm nhanh, làm tốt có thể bứt phá, thậm chí vượt qua những nước phát triển ở một số lĩnh vực. Nhưng để biến cơ hội thành lợi thế, Việt Nam trước hết phải đầu tư vào con người.

Theo ông, khoa học công nghệ về bản chất là trí tuệ và con người. Vì vậy, Việt Nam cần tập trung mạnh vào nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt trong các lĩnh vực số, AI, bán dẫn và những công nghệ mới.

Mục tiêu không chỉ là tạo thêm việc làm mà phải giúp lực lượng lao động Việt Nam dịch chuyển lên những khâu có giá trị gia tăng cao hơn, thay thế dần mô hình dựa nhiều vào lao động giá rẻ, gia công và lắp ráp.

Cùng với nhân lực, Việt Nam cần xây dựng nền tảng số, dữ liệu và các trung tâm dữ liệu; đồng thời chuyển phương thức quản lý từ môi trường vật lý sang môi trường số. Đặc biệt, khi những mô hình kinh doanh mới xuất hiện, thể chế cũng phải đủ linh hoạt để thích ứng.

“Không quản được thì cấm” không thể tiếp tục là cách phản ứng với những lĩnh vực mới chỉ vì chúng chưa từng xuất hiện trong lịch sử. Thay vào đó, cần tạo hành lang pháp lý để cái mới có không gian thử nghiệm, phát triển và được quản lý phù hợp.

Không chạy theo cái thế giới đang “nóng”

Theo GS.TS Hoàng Văn Cường, Việt Nam hiện đứng trước hàng loạt cơ hội từ AI, bán dẫn, kinh tế số, kinh tế xanh đến trung tâm tài chính quốc tế và phát triển doanh nghiệp dẫn dắt chuỗi giá trị.

Tuy nhiên, nguồn lực không đủ để cùng lúc đầu tư mạnh vào tất cả. Do đó, nguyên tắc đầu tiên khi lựa chọn mũi nhọn phải là lợi thế so sánh của chính Việt Nam.

“Không nhất thiết cứ phải lĩnh vực mà hiện nay thế giới đang nóng”, ông nói, đồng thời nhấn mạnh Việt Nam phải chọn lĩnh vực mình thực sự có thế mạnh và có khả năng tạo vị thế cao hơn so với các quốc gia khác.

Khi đã xác định được một lĩnh vực có lợi thế, nguồn lực phải được tập trung đủ lớn để tạo ra vị thế trong một mắt xích của chuỗi giá trị toàn cầu. Từ chỗ đứng đó, Việt Nam mới tiếp tục mở rộng và nâng cấp.

Một nguyên tắc quan trọng khác là khả năng lan tỏa. Một ngành được ưu tiên không chỉ vì bản thân nó phát triển nhanh mà còn phải có khả năng kéo những ngành khác đi lên.

GS.TS Hoàng Văn Cường lấy AI làm ví dụ: nếu Việt Nam phát triển thành công các sản phẩm AI, giá trị không chỉ nằm ở ngành AI mà quan trọng hơn là công nghệ này phải được ứng dụng vào sản xuất, dịch vụ và những lĩnh vực kinh tế khác, qua đó nâng năng suất của toàn nền kinh tế.

Tiêu chí thứ ba là năng lực thực thi. “Chúng ta rất nhiều cơ hội, rất nhiều đường lối, rất nhiều chính sách đưa ra cho đúng nhưng thực thi không thành công thì cuối cùng nó không thành hiện thực”, ông cảnh báo.

“Khu vực công quá sợ thất bại thì không bao giờ tạo ra đột phá”

Lựa chọn mũi nhọn đồng nghĩa với chấp nhận đánh đổi. Theo GS.TS Hoàng Văn Cường, nguồn lực không nhiều nên Việt Nam không thể dàn trải đầu tư. Thay vào đó, cần xác định những địa phương, khu vực có tiềm năng mạnh nhất để tập trung nguồn lực và tạo ra những “cực tăng trưởng”.

“Không đồng đều không có nghĩa là chúng ta bỏ quên những khu vực khác”, ông nói. Các địa phương vẫn phải phát triển, nhưng mức độ ưu tiên có thể khác nhau; những nơi có khả năng trở thành cực tăng trưởng phải được ưu tiên cao hơn để sau đó lan tỏa động lực sang khu vực khác.

Sự ưu tiên cũng có thể áp dụng với doanh nghiệp. Thay vì cố gắng hỗ trợ mọi doanh nghiệp theo cách giống nhau, Nhà nước cần nhận diện những doanh nghiệp có khả năng làm chủ công nghệ, có tiềm năng dẫn dắt để tập trung nguồn lực, chính sách và tạo điều kiện cho những doanh nghiệp này trở thành những “con chim đầu đàn”.

Một trong những đánh đổi lớn nhất, theo GS.TS Hoàng Văn Cường, là chấp nhận rủi ro.

Công nghệ mới luôn đi cùng sự bất định. Một công nghệ, mô hình hay sản phẩm mới có thể thành công nhưng cũng có thể thất bại. Nếu không chấp nhận rủi ro, Việt Nam sẽ khó đưa khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo vào thực tiễn.

Đây cũng là điểm khác biệt đáng chú ý giữa khu vực tư và khu vực công. Theo ông, doanh nghiệp tư nhân thường dễ chấp nhận rủi ro hơn, trong khi khu vực công thường đặt nặng yêu cầu phải chắc chắn, từ đó dễ hình thành tâm lý sợ thất bại và không dám thử những cái mới.

“Chúng ta muốn phát triển nhanh, muốn đột phá, muốn đi vào khoa học công nghệ phải chấp nhận rủi ro cả khu vực công và khu vực tư”, GS.TS Hoàng Văn Cường nhấn mạnh.

Tuy nhiên, chấp nhận rủi ro không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Đó phải là rủi ro được nhận diện, lựa chọn và đặt trong một cơ chế phù hợp để có thể thử nghiệm, đánh giá và nhân rộng những mô hình thành công.