Hòn đảo duy nhất của Việt Nam được hình thành sau một vụ nổ lớn, chỉ nổi lên 1 lần rồi biến mất vĩnh viễn

Hòn đảo kỳ lạ này mang tên Hòn Tro, còn được gọi là đảo Tro, tiếng Pháp là Ile des Cendres. Đây là một đảo núi lửa từng xuất hiện ở phía Nam đảo Phú Quý, tỉnh Lâm Đồng (tỉnh Bình Thuận cũ).

Hòn núi lửa này chỉ tồn tại trong thời gian ngắn trước khi hoàn toàn biến mất vào lòng biển sâu, cho đến nay đảo vẫn được xem là một trong những hiện tượng địa chất hiếm gặp nhất từng ghi nhận tại vùng biển Việt Nam.

Vào đầu năm 1923, người dân ven đặc khu Phú Quý đã chứng kiến một hiện tượng thiên nhiên chưa từng có. Khi mọi người đang tất bật chuẩn bị đón Giao thừa thì mặt đất bất ngờ rung chuyển, nhà cửa rung lắc, cây cối nghiêng ngả và khói đen khổng lồ xuất hiện, bao trùm cả một vùng trời, kèm theo những tiếng nổ vang dội từ giữa biển.

Vài ngày sau, cột khói dần được thay thế bằng những cột lửa đỏ rực bốc cao giữa đại dương. Hiện tượng này kéo dài thêm nhiều ngày trước khi ngọn lửa dần tắt. Khi khói và lửa tan đi, người dân kinh ngạc phát hiện một hòn đảo nhỏ vừa nhô lên khỏi mặt biển. Hòn đảo mới hình thành này được người dân gọi là Hòn Tro.

Không chỉ được lưu truyền qua lời kể dân gian, sự kiện này còn được ghi nhận trong các tài liệu hàng hải và địa chất quốc tế. Theo một số tư liệu, vào đầu tháng 3/1923, tàu Wakasa Maru của Nhật Bản khi đi qua vùng biển phía nam đảo Phú Quý đã quan sát thấy một cột khói và hơi nước dày đặc bốc cao hơn 2.000m từ mặt biển.

Ban đầu, thủy thủ đoàn cho rằng đó là một vụ cháy tàu. Tuy nhiên, khi tiếp cận gần hơn, họ xác định đây là hiện tượng phun trào của một núi lửa ngầm dưới đáy biển.

Sau khi hoạt động phun trào kết thúc, một hòn đảo cao hàng chục mét đã nhô lên khỏi mặt biển, cách đảo Phú Quý khoảng 60km. Đảo có hình dáng giống trăng lưỡi liềm hoặc móng ngựa, với hai đầu bị sóng biển bào mòn, tạo thành những vách đứng khá dốc.

Theo Smithsonian Global Volcanism Program, Île des Cendres là một cụm núi lửa ngầm nằm ngoài khơi đông nam Việt Nam. Đợt phun trào năm 1923 là sự kiện phun trào duy nhất được xác nhận tại khu vực này, diễn ra từ tháng 3 đến tháng 5/1923. Một số tài liệu cũng cho biết hoạt động địa chất này từng tạo ra các đảo tạm thời, trong đó hòn đảo lớn nhất dài khoảng 450m và cao khoảng 30m.

Vì sao Hòn Tro chỉ tồn tại trong thời gian ngắn?

Các nghiên cứu cho thấy Hòn Tro chủ yếu được hình thành từ tro núi lửa màu đen, cùng với bùn, đá bọt và các mảnh vật liệu phun trào. Những vật liệu này có đặc tính nhẹ, xốp và chưa có sự liên kết bền vững. Khác với những hòn đảo thông thường có nền đá rắn chắc, nơi đây gần như chỉ được tạo nên từ các lớp vật chất rời rạc.

Chính kết cấu kém bền vững này khiến hòn đảo nhanh chóng bị sóng biển, gió và dòng chảy liên tục bào mòn. Chỉ khoảng 3 tháng sau khi xuất hiện, đảo đã chìm xuống dưới mực nước biển khoảng 30m, để lại một bãi đá ngầm dài khoảng 700m và rộng gần 500m.

Có thể nói, Hòn Tro giống như một “hòn đảo phù du” của thiên nhiên. Nó được sinh ra từ một biến động địa chất dữ dội, tồn tại thời gian rất ngắn rồi lại bị chính đại dương xóa nhòa. Đến nay, Hòn Tro không còn tồn tại nhưng tên gọi này vẫn xuất hiện trong các tài liệu nghiên cứu địa chất, hàng hải cũng như trong ký ức của nhiều thế hệ cư dân đảo Phú Quý.

Sự biến mất của Hòn Tro không đồng nghĩa với việc hoạt động núi lửa tại khu vực Nam Trung Bộ đã kết thúc. Trên thực tế, nhiều nhà khoa học cho rằng dưới đáy biển khu vực này, đặc biệt quanh vùng Hòn Tro vẫn tồn tại hệ thống núi lửa ngầm có khả năng xuất hiện trong tương lai.

Chính vì vậy, nhiều chuyên gia nhận định việc xây dựng trạm quan sát địa chấn trên đảo Phú Quý rất cần thiết. Hệ thống này sẽ giúp theo dõi các rung chấn nhỏ - những dấu hiệu có thể xuất hiện trước khi núi lửa phun trào, từ đó phục vụ công tác cảnh báo và giảm thiểu rủi ro nếu các hoạt động địa chất tái diễn.

Hơn 100 năm trôi qua kể từ ngày Hòn Tro nổi lên rồi biến mất giữa biển khơi, đó vẫn là câu chuyện kì bí giữa đại dương. Nhưng dưới góc nhìn khoa học, nơi đây chính là minh chứng sống động cho sức mạnh biến đổi của thiên nhiên, khi có thể tạo ra những thay đổi địa chất ngoạn mục chỉ trong thời gian rất ngắn.