Houthi đẩy Biển Đỏ tới bờ vực khủng hoảng: Bab el-Mandeb có thể thành Hormuz thứ hai?

Nếu Hormuz bị đe dọa bởi xung đột giữa Iran và các đối thủ, thì Bab el-Mandeb, điểm nghẽn hàng hải quan trọng ở cửa ngõ Biển Đỏ, lại đứng trước nguy cơ bị Houthi biến thành một điểm gây sức ép khác. Hai eo biển cùng nằm trên những tuyến đường vận tải năng lượng và hàng hóa quan trọng, tạo thành hai cánh cửa mà bất ổn địa chính trị Trung Đông có thể tác động trực tiếp tới kinh tế thế giới.

Phương Tây tăng tốc bảo vệ Ảrập Xêút

Sức ép quân sự lên Ảrập Xêút đang khiến nước này phải khẩn cấp tìm kiếm sự hỗ trợ từ mạng lưới đồng minh. Ảrập Xêút đã đề nghị Pháp, Anh, Pakistan và Ai Cập hỗ trợ phòng không để đối phó tên lửa và UAV Houthi.

Anh đã nhanh chóng đáp ứng. London đồng ý cung cấp hỗ trợ quân sự có giới hạn, trong đó Không quân Hoàng gia Anh triển khai máy bay tiếp dầu để hỗ trợ các máy bay Ảrập Xêút thực hiện nhiệm vụ phòng thủ, AP đưa tin ngày 22/9. Thỏa thuận ban đầu kéo dài vài tuần và có thể được điều chỉnh tùy tình hình.

Đằng sau quyết định này không chỉ là nghĩa vụ đồng minh. Chính Thủ tướng Anh Andy Burnham thừa nhận, London hành động để bảo vệ lợi ích của mình và khu vực trong bối cảnh các cuộc tấn công có nguy cơ gây gián đoạn những tuyến đường vận chuyển dầu.

Đây là điểm đáng chú ý về địa chính trị. Khi Houthi tấn công lãnh thổ Ảrập Xêút, vấn đề không còn đơn thuần là an ninh của một quốc gia vùng Vịnh. Ảrập Xêút là một trong những trung tâm dầu mỏ quan trọng nhất thế giới; bất kỳ nguy cơ nào đối với cơ sở dầu khí, đường ống hoặc tuyến vận tải quanh Biển Đỏ đều có thể nhanh chóng được phản ánh trên thị trường năng lượng.

Washington thậm chí đã tiến rất gần tới việc mở lại chiến dịch không kích Houthi. Ngày 21/9, The New York Times đưa tin đầu tiên rằng, sau khi Thái tử Ảrập Xêút Mohammed bin Salman đề nghị can thiệp, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã chỉ thị Lầu Năm Góc chuẩn bị các cuộc không kích. Danh sách mục tiêu đã được phê chuẩn, bom được đưa lên máy bay và đợt tấn công đầu tiên gần như bắt đầu trước khi ông Trump đảo ngược quyết định.

Hôm 21/9, các tay súng Houthi nỗ lực chiếm giữ những cao điểm chiến lược tại Yemen nhằm chia cắt khu vực ven Biển Đỏ khỏi các vùng lãnh thổ còn lại do lực lượng được Ảrập Xêút hậu thuẫn kiểm soát; động thái này diễn ra sau khi có thông tin Tổng thống Trump vào phút chót đã hủy bỏ kế hoạch tấn công Houthi, Reuters đưa tin.

Trong khi đó, ông Mohamed al-Bukhaiti, phát ngôn viên chính trị của Houthi, nói với AP: “Chúng tôi không nhằm vào Mỹ hay bất kỳ quốc gia nào khác tại eo biển Bab el-Mandeb, ngoại trừ kẻ thù Ảrập Xêút”.

Nhà Trắng tuyên bố Mỹ có thỏa thuận quốc phòng với Ảrập Xêút và “sẽ luôn bảo vệ các đồng minh”. Tuy nhiên, Washington đồng thời phải cân nhắc nguy cơ mở thêm một mặt trận trong lúc lực lượng Mỹ đã phải đối phó cuộc chiến với Iran.

Không cần đóng cửa eo biển vẫn có thể phong tỏa

Houthi đang sở hữu một loại năng lực đặc biệt: không nhất thiết phải kiểm soát hoàn toàn một tuyến hàng hải để gây ra tác động kinh tế lớn; chỉ cần khiến các hãng tàu cảm thấy tuyến đó không còn đủ an toàn. Đây chính là nguy cơ chiến lược lớn nhất tại Bab el-Mandeb.

Những tuần gần đây, Houthi đã tăng cường các cuộc tấn công bằng tên lửa và UAV nhằm vào Ảrập Xêút, trong đó có mục tiêu ở thủ đô Riyadh. Ảrập Xêút cho biết đã đánh chặn tên lửa nhằm vào thủ đô và ngăn chặn thêm nhiều cuộc tấn công khác.

Nhưng phạm vi hoạt động của Houthi còn vượt xa lãnh thổ Ảrập Xêút. Lực lượng này tuyên bố phong tỏa tàu Ảrập Xêút tại eo biển Bab el-Mandeb và Biển Đỏ, đồng thời tấn công các tàu có liên hệ với Ảrập Xêút và những cơ sở dầu mỏ bên trong vương quốc.

Đáng chú ý hơn, Houthi đã giành quyền kiểm soát cảng Mokha cùng một số đảo chiến lược trên Biển Đỏ. Những vị trí này giúp lực lượng này tăng khả năng quan sát hoạt động hàng hải qua Bab el-Mandeb, nơi khoảng 12% thương mại thế giới thường đi qua.

Nếu Houthi tiếp tục mở rộng vùng kiểm soát ven biển, lợi thế của họ không chỉ nằm ở lãnh thổ chiếm được mà ở khả năng tạo ra vùng rủi ro đối với tàu thương mại. Đây là sự khác biệt quan trọng giữa đóng cửa eo biển theo nghĩa pháp lý và đóng cửa trên thực tế theo nghĩa kinh tế.

Một tuyến hàng hải có thể vẫn mở trên bản đồ nhưng trở nên kém hấp dẫn đối với các hãng tàu nếu xuất hiện nguy cơ tên lửa, UAV, thủy lôi hoặc các hình thức tấn công khác. Khi đó, các công ty vận tải có thể lựa chọn đi đường vòng, tăng phí bảo hiểm hoặc yêu cầu phụ phí an ninh.

Vì vậy, Houthi không nhất thiết phải kiểm soát từng mét vuông của Bab el-Mandeb. Khả năng làm tăng chi phí và rủi ro đi qua eo biển đã đủ tạo ra sức mạnh địa chính trị.

Theo Reuters, Houthi đã kiểm soát bờ biển Yemen bên Biển Đỏ và đang tiến về các khu vực cao chiến lược ở Taiz và Lahij, đe dọa lực lượng được Ảrập Xêút hậu thuẫn và làm gia tăng bất ổn quanh Bab el-Mandeb.

Nếu diễn biến này tiếp tục, Bab el-Mandeb có thể trở thành điểm nghẽn thứ hai trong chuỗi vận tải năng lượng và hàng hóa toàn cầu, bên cạnh eo biển Hormuz.

Hormuz và Bab el-Mandeb khi đó tạo thành hai điểm áp lực địa chính trị ở hai đầu không gian hàng hải Trung Đông. Một bên nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương; bên kia nối Biển Đỏ với Vịnh Aden và tuyến hàng hải đi qua kênh đào Suez. Bất ổn đồng thời tại hai khu vực sẽ khiến khả năng điều chỉnh tuyến vận tải của thế giới trở nên khó khăn hơn nhiều.

Từ chiến trường Yemen đến “thuế địa chính trị” đối với kinh tế thế giới

Một trong những hệ quả quan trọng nhất của việc Bab el-Mandeb trở thành vùng rủi ro cao là chi phí địa chính trị sẽ được cộng vào giá của hàng hóa.

Khi tàu biển phải đối mặt nguy cơ tấn công, có ba lựa chọn cơ bản: tiếp tục đi qua và chấp nhận rủi ro; mua thêm bảo hiểm và tăng cường biện pháp bảo vệ; hoặc thay đổi tuyến đường.

Lựa chọn thứ ba đặc biệt tốn kém. Tàu đi vòng xa hơn đồng nghĩa với thời gian vận chuyển dài hơn, tiêu thụ nhiên liệu nhiều hơn, giảm số chuyến có thể thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định và làm tăng chi phí logistics.

Tác động sau đó lan sang chuỗi cung ứng. Một container từ châu Á sang châu Âu không chỉ là chi phí vận chuyển; phía sau nó còn là lịch giao hàng của nhà máy, lượng hàng tồn kho, chi phí vốn, bảo hiểm và giá thành sản phẩm cuối cùng.

Vì vậy, một cuộc tấn công bằng UAV vào một con tàu có thể tạo ra hiệu ứng kinh tế lớn hơn nhiều so với giá trị vật chất của con tàu bị thiệt hại.

Đối với năng lượng, tác động còn nhạy cảm hơn. Ảrập Xêút là một cường quốc dầu mỏ và các tuyến vận chuyển năng lượng qua khu vực đóng vai trò quan trọng đối với thị trường toàn cầu. Giá khí đốt và diesel đã tăng mạnh trong những ngày gần đây khi các đường ống dầu quan trọng trở thành mục tiêu, Al Jareeza đưa tin ngày 22/9.

Nếu các cuộc tấn công tiếp tục nhắm vào cơ sở dầu khí và tuyến vận tải, thị trường có thể phản ứng trước cả khi nguồn cung thực tế bị thiếu hụt nghiêm trọng. Chỉ cần xuất hiện nhận thức rằng nguồn cung có thể bị gián đoạn, các nhà kinh doanh đã có thể tính thêm phần bù rủi ro địa chính trị vào giá.

Hai cửa ngõ, một bài toán toàn cầu

Điểm đáng chú ý nhất trong diễn biến hiện nay là Houthi đang hoạt động trong một không gian địa chiến lược đặc biệt nhạy cảm.

Ở phía Đông, Hormuz có thể tác động tới dòng chảy dầu mỏ từ Vịnh Ba Tư. Ở phía Tây, Bab el-Mandeb có thể tác động tới dòng chảy hàng hóa và năng lượng qua Biển Đỏ, Suez và Địa Trung Hải.

Nếu chỉ một trong hai điểm nghẽn gặp sự cố, thị trường toàn cầu vẫn còn khả năng điều chỉnh thông qua các tuyến thay thế. Nhưng nếu cả hai đồng thời chịu sức ép, không gian xoay xở của thương mại quốc tế sẽ thu hẹp đáng kể.

Đó là lý do cuộc đối đầu Houthi - Ảrập Xêút hiện nay cần được nhìn rộng hơn một cuộc chiến ủy nhiệm hay một chương mới của nội chiến Yemen.

Houthi đang sở hữu khả năng tác động vào một trong những huyết mạch hàng hải của thế giới. Trong khi đó, Iran có quan hệ hậu thuẫn với Houthi và có thể hưởng lợi về mặt chiến lược nếu lực lượng này khiến Mỹ và các đồng minh phải phân tán nguồn lực giữa nhiều mặt trận.

Các hoạt động quân sự của Houthi đã đem lại cho Iran đòn bẩy chiến lược đáng kể tại Trung Đông. Điều này giải thích vì sao phản ứng của phương Tây không chỉ nhằm bảo vệ lực lượng này. Đằng sau đó còn là bài toán rộng hơn: Làm thế nào duy trì tự do hàng hải mà không biến Biển Đỏ thành một chiến trường mới trong cuộc đối đầu khu vực.

Trong ngắn hạn, Anh đã lựa chọn hỗ trợ phòng thủ cho lực lượng này, còn Mỹ vẫn để ngỏ khả năng can thiệp trực tiếp. Nhưng càng nhiều nước tham gia bảo vệ tuyến hàng hải, nguy cơ Houthi coi các lực lượng này là một bên tham chiến càng tăng.

Vòng xoáy đó có thể dẫn tới một nghịch lý: Phương Tây tăng hiện diện để bảo đảm an toàn hàng hải, nhưng sự hiện diện quân sự lớn hơn lại có thể khiến xung đột leo thang.

Với Houthi, giá trị chiến lược không nhất thiết nằm ở việc đóng cửa hoàn toàn Bab el-Mandeb. Chỉ cần khiến các hãng tàu phải đặt câu hỏi liệu có nên đi qua hay không, lực lượng này đã có thể tạo ra một loại phong tỏa kinh tế mềm với tác động vượt xa quy mô lãnh thổ mà họ kiểm soát.

Và nếu Hormuz là nơi thế giới lo mất nguồn dầu, thì Bab el-Mandeb có thể trở thành nơi thế giới lo mất con đường đưa dầu, hàng hóa và container đến thị trường.