Là nghiên cứu sinh Tiến sĩ tại đại học hàng đầu nhưng quyết định từ bỏ, vạch ra góc khuất và lần đầu nói thật về gian lận

Từng là nghiên cứu sinh ngành Khoa học Sinh học tại Đại học Bắc Hàng - một trong những trường đại học hàng đầu Trung Quốc, Cảnh Hồng Vĩ quyết định từ bỏ chương trình tiến sĩ vào năm 2025 để theo đuổi con đường hoàn toàn khác.

Hiện, anh là gương mặt được nhiều người biết đến trên mạng xã hội với hơn 2 triệu người theo dõi nhờ liên tục phát hiện các dấu hiệu sai phạm trong các công trình nghiên cứu khoa học.

Phát hiện dấu hiệu bất thường trong bài báo đăng trên Nature

Tên tuổi của Cảnh Hồng Vĩ được chú ý sau khi anh đăng tải một đoạn video vào tháng 4, đặt nghi vấn về một công trình nghiên cứu do nhóm của ông Vương Bình - Viện trưởng Trường Khoa học và Công nghệ Sự sống, Đại học Đồng Tế thực hiện. Nghiên cứu này từng được công bố trên tạp chí khoa học danh tiếng Nature.

Trong video, Cảnh Hồng Vĩ chỉ ra nhiều điểm bất thường trong bộ dữ liệu của công trình. Anh cho biết gần như toàn bộ số liệu trong một cột đều có chữ số cuối là số 5, trong khi một cột dữ liệu khác lại chênh lệch chính xác 0,3 đơn vị so với cột liền kề.

Ngoài ra, dữ liệu cân nặng của 196 con chuột thí nghiệm đều được ghi chính xác đến hai chữ số thập phân. Theo Cảnh Hồng Vĩ, điều này rất khó xảy ra trong thực tế bởi chuột liên tục di chuyển, khiến việc cân đo với độ chính xác như vậy gần như không khả thi.

Anh cũng nhận thấy trong tổng số 196 dữ liệu chỉ có duy nhất một giá trị kết thúc bằng số 0. Theo anh, đây là dấu hiệu cho thấy bộ dữ liệu thiếu tính ngẫu nhiên và có khả năng đã bị can thiệp thủ công.

Với giọng điệu hài hước, Cảnh Hồng Vĩ nhận xét nhóm nghiên cứu dường như có "niềm yêu thích đặc biệt với số 5", đồng thời mỉa mai rằng họ nên "nâng cao kỹ năng làm giả dữ liệu".

Đoạn video nhanh chóng thu hút khoảng 1,5 triệu lượt xem cùng gần 5.000 bình luận.

Sau đó, Đại học Đồng Tế đã tiến hành điều tra. Đến tháng 5, nhà trường kết luận nhóm nghiên cứu vi phạm đạo đức học thuật, đồng thời cách chức Viện trưởng đối với ông Vương Bình và hạ hai bậc chức danh chuyên môn. Tác giả chính của bài báo là Kim Gia Lệ cũng bị chấm dứt hợp đồng lao động.

Không dừng lại ở vụ việc này, Cảnh Hồng Vĩ tiếp tục công khai nhiều nghiên cứu khác bị nghi ngờ có dấu hiệu gian lận, trong đó có công trình đăng trên Nature Cancer năm 2024 của nhóm do Trần Toàn - Viện trưởng Trường Khoa học Sự sống, Đại học Nam Khai - đứng đầu và một nghiên cứu trên Nature Cell Biology của nhóm nhà khoa học thuộc Trung tâm Ung thư Đại học Trung Sơn do Khang Thiết Bang phụ trách.

Điều đáng chú ý là phương pháp kiểm tra của Cảnh Hồng Vĩ khá đơn giản. Anh chủ yếu sử dụng Excel để phân tích quy luật trong dữ liệu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để kiểm tra tính xác thực của các hình ảnh trong nghiên cứu.

Cựu nghiên cứu sinh thừa nhận nếu dữ liệu được làm giả tinh vi hơn, rất có thể anh sẽ không phát hiện được.

Sau khi các video đầu tiên lan truyền mạnh trên mạng xã hội, hàng trăm người đã chủ động liên hệ, cung cấp thêm nhiều trường hợp nghi ngờ sai phạm học thuật để anh tiếp tục kiểm chứng.

Theo Cảnh Hồng Vĩ, anh chỉ tập trung xem xét các công trình được đăng trên hệ thống tạp chí Nature, đồng thời ưu tiên những nhà khoa học có uy tín cao, từng được vinh danh trong Chương trình Học giả Trường Giang hoặc nhận Quỹ Khoa học Quốc gia dành cho các nhà nghiên cứu trẻ xuất sắc của Trung Quốc.

Anh cho rằng, đây là những nhà khoa học đại diện cho trình độ nghiên cứu hàng đầu và vì vậy cần đáp ứng những tiêu chuẩn khắt khe nhất về đạo đức khoa học.

Từ bỏ chương trình tiến sĩ để theo đuổi cải cách học thuật

Sinh ra trong một gia đình lao động nhập cư nghèo ở vùng nông thôn tỉnh Liêu Ninh (Trung Quốc), Cảnh Hồng Vĩ đã nỗ lực học tập để theo đuổi con đường nghiên cứu.

Anh trở thành nghiên cứu sinh tiến sĩ vào năm 2020. Tuy nhiên, sau 5 năm theo đuổi học thuật, Cảnh Hồng Vĩ quyết định dừng chương trình đào tạo vào năm 2025.

Lý giải về quyết định này, anh cho biết khoảng cách giữa lý tưởng nghiên cứu và thực tế là nguyên nhân lớn nhất. Theo Cảnh Hồng Vĩ, anh từng mong muốn tạo ra những đóng góp thực chất cho lĩnh vực mình theo đuổi và mang lại giá trị cho xã hội.

"Tôi hoàn toàn có thể làm ở mức tối thiểu để lấy bằng tiến sĩ, nhưng như vậy tôi sẽ cảm thấy xấu hổ", anh chia sẻ.

Bên cạnh đó, tài khoản mạng xã hội với nội dung phân tích các sai phạm học thuật cũng mang lại nguồn thu nhập ổn định, giúp anh càng quyết tâm từ bỏ con đường nghiên cứu truyền thống.

Dù thường xuyên công khai các dấu hiệu gian lận, Cảnh Hồng Vĩ khẳng định mục tiêu của anh không phải công kích cá nhân các nhà khoa học. Trong nhiều video gần đây, anh chỉ nhắc tên trường đại học thay vì nêu đích danh tác giả để tạo cơ hội cho các bên tự rà soát và khắc phục sai sót.

Theo Cảnh Hồng Vĩ, mục tiêu cuối cùng là thúc đẩy cải cách môi trường học thuật tại Trung Quốc, đặc biệt là xây dựng quy trình tái kiểm chứng kết quả nghiên cứu chặt chẽ hơn. Anh cho rằng nếu cơ chế này được chuẩn hóa, nguy cơ xuất hiện dữ liệu giả mạo trong các công trình khoa học sẽ giảm đáng kể.