MXH lan tin vaccine COVID-19 gây ung thư: Chuyên gia nói gì?

Những ngày gần đây, mạng xã hội xuất hiện dày đặc các bài viết, video và bình luận khẳng định rằng những người tiêm vaccine COVID-19 của Pfizer và Moderna “sớm muộn cũng bị ung thư”. Thông tin này khiến không ít người hoang mang, lo lắng.

Trước thông tin này, trên trang Facebook cá nhân, TS Nguyễn Hồng Vũ - nhà khoa học đang làm việc tại Viện Nghiên cứu Ung thư Quốc gia City of Hope (California, Mỹ), đã có bài viết thu hút hàng nghìn lượt tương tác, bình luận cùng hơn 300 lượt chia sẻ.

"Đứng ở góc độ khoa học, bài nghiên cứu “COVID vaccination and post-infection cancer signals: Evaluating patterns and potential biological mechanisms” vừa được đăng trên tạp chí chuyên ngành Oncotarget không phải là một “bằng chứng” tuyên bố rằng vaccine COVID-19 gây ung thư. Cách diễn giải này sai về mặt khoa học và đánh tráo bản chất của nghiên cứu", bài viết nêu rõ.

Ông cho biết ngay từ tên gọi, nghiên cứu đã không hề khẳng định vaccine gây ung thư, mà chỉ đánh giá các “tín hiệu” xuất hiện sau tiêm hoặc sau nhiễm COVID-19 để đặt câu hỏi nghiên cứu tiếp theo.

Tuy nhiên, nhiều trang mạng đã cắt ghép, giật tít và suy diễn rằng đây là bằng chứng cho thấy vaccine mRNA gây ung thư. Theo TS Nguyễn Hồng Vũ, cách diễn giải này vừa sai về mặt khoa học, vừa đánh tráo khái niệm, gây hiểu lầm nghiêm trọng cho cộng đồng.

Đây không phải nghiên cứu chứng minh vaccine gây ung thư

TS Nguyễn Hồng Vũ cho rằng, trước hết cần hiểu rõ: bài báo trên Oncotarget là một scoping review dạng tổng quan thăm dò. Loại nghiên cứu này có mục đích thu thập các báo cáo ca bệnh rải rác và một số nghiên cứu hồi cứu để phát hiện giả thuyết, chứ không phải để chứng minh quan hệ nhân - quả.

Phần lớn dữ liệu trong bài là các case report hoặc case series nhỏ, vốn được xem là mức bằng chứng thấp nhất trong tháp chứng cứ y học. Nghiên cứu không có thử nghiệm ngẫu nhiên, không có nhóm đối chứng chặt chẽ, không ước tính nguy cơ tuyệt đối hay nguy cơ tương đối trên quy mô dân số.

Chính các tác giả cũng nhấn mạnh rằng đây chỉ là “tín hiệu sớm” và không cho phép kết luận vaccine gây ung thư.

"Sau tiêm" khác với "do tiêm"

Một lỗi suy luận phổ biến trên mạng xã hội là đánh đồng mốc thời gian với nguyên nhân. Việc một người được chẩn đoán ung thư sau khi tiêm vaccine chỉ cho thấy sự trùng hợp về thời điểm, không phải mối quan hệ nhân - quả.

Trong bối cảnh hàng tỷ liều vaccine COVID-19 đã được tiêm trên toàn cầu, việc một số người phát hiện ung thư sau tiêm là điều chắc chắn sẽ xảy ra về mặt xác suất, ngay cả khi vaccine hoàn toàn không liên quan.

Ngoài ra, đại dịch COVID-19 từng khiến việc sàng lọc và điều trị ung thư bị trì hoãn, dẫn đến nhiều ca bệnh được phát hiện muộn hoặc tiến triển nhanh. Đây là yếu tố nhiễu rất lớn mà các báo cáo ca bệnh đơn lẻ không thể kiểm soát.

Lệch trong chọn mẫu và thiên lệch công bố

Các bài báo dạng “case report” thường có thiên lệch công bố rất mạnh. Cụ thể, những người gặp hiện tượng bất thường sau khi tiêm dễ được đưa lên mặt báo, trong khi đó, hàng triệu người tiêm vaccine không gặp vấn đề gì lại không được nhắc đến. Điều này tạo ra cảm giác rủi ro tăng cao. Dù trên thực tế đó là con số rất nhỏ và không thể đại diện cho cộng đồng.

Phần lớn dân số không ủng hộ luận điệu “vaccine gây ung thư”

Theo TS Nguyễn Hồng Vũ, ngay trong chính bài tổng quan này, các nghiên cứu hồi cứu quy mô lớn với hàng triệu người tham gia không cho thấy bằng chứng thuyết phục về việc vaccine làm tăng nguy cơ ung thư.

Bên cạnh đó, nhiều nghiên cứu độc lập ở các quốc gia khác nhau cho thấy vaccine COVID-19 giúp giảm mạnh nguy cơ nhập viện và tử vong ở bệnh nhân ung thư, qua đó giúp họ duy trì điều trị và giảm gánh nặng bệnh tật.

Một số dữ liệu còn gợi ý vaccine có thể cải thiện đáp ứng miễn dịch ở bệnh nhân đang điều trị bằng liệu pháp miễn dịch, dù vấn đề này vẫn cần được nghiên cứu thêm.

Cơ chế sinh học được nêu chỉ là giả thuyết

Bài báo trên Oncotarget có thảo luận về các giả thuyết cơ chế sinh học như phản ứng miễn dịch, cytokine hay vi môi trường khối u. Tuy nhiên, đây chỉ là các đề xuất khoa học để tiếp tục nghiên cứu, không phải bằng chứng đã được chứng minh trên người.

Theo TS Nguyễn Hồng Vũ, việc dùng các giả thuyết này để khẳng định vaccine gây ung thư là sai hoàn toàn về mặt khoa học.

Tuyên truyền anti-vaccine đang đánh tráo khái niệm

Việc trích dẫn bài nghiên cứu này để khẳng định “vaccine COVID-19 gây ung thư” là sự đánh tráo giữa phát hiện tín hiệu và chứng minh nhân - quả, đồng thời bỏ qua toàn bộ bối cảnh, hạn chế và cảnh báo của chính tác giả nghiên cứu.

“Tóm lại, bài báo mới đăng trên Oncotarget không cung cấp bất kỳ bằng chứng nào cho tuyên bố vaccine COVID-19 gây ung thư. Đây chỉ là một tổng quan thăm dò nhằm đặt câu hỏi khoa học và kêu gọi nghiên cứu mạnh hơn trong tương lai”, TS Nguyễn Hồng Vũ khẳng định.

Ông ví von: “Chúng ta không thể kết luận nước gây ung thư chỉ vì tất cả những người bị ung thư đều đã từng uống nước”.

Trong bối cảnh thông tin sai lệch lan nhanh trên mạng xã hội, các chuyên gia khuyến cáo người dân nên bình tĩnh, kiểm tra nguồn tin và lắng nghe ý kiến từ giới khoa học chính thống.