Mỹ công bố báo cáo về nguy cơ chuyển tải hàng hóa qua nước thứ ba

Ngày 13/8, Văn phòng Chính sách Thương mại và Sản xuất Nhà Trắng (Office of Trade and Manufacturing Policy) công bố báo cáo mang tên The Great Transshipment Scam: Rise, Scope, and Costs. Báo cáo tập trung vào tình trạng chuyển hàng hoá qua nước thứ 3 nhằm né thuế quan của Hoa Kỳ.

Theo phân tích, chênh lệch thuế quan giữa các quốc gia tạo ra động lực để hàng hóa từ nơi chịu thuế cao tìm đường vào Mỹ thông qua những nước có mức thuế thấp hơn.

Mạng lưới này có thể hoạt động qua hai kênh chính.

Ở kênh sản xuất, hàng hóa có thể được đưa đến nước thứ ba để thực hiện một số công đoạn như lắp ráp nhẹ, hoàn thiện, thử nghiệm, đóng gói, dán nhãn hoặc tích hợp linh kiện trước khi xuất sang Mỹ.

Ở kênh logistics, nước trung gian có thể đóng vai trò định tuyến, gom hàng, lưu kho, lập lại hóa đơn, dán nhãn hoặc tạo bộ chứng từ xuất khẩu mới.

Tuy nhiên, báo cáo cũng nhấn mạnh cần phân biệt giữa hoạt động sản xuất, chế biến thực chất với việc hàng hóa chỉ trung chuyển hoặc thay đổi xuất xứ để né thuế.

Quy mô được ước tính từ 40 tỷ đến hơn 300 tỷ USD

Để đánh giá quy mô chuyển tải hàng hoá qua nước thứ ba, báo cáo tổng hợp kết quả từ 5 nguồn phân tích, gồm hai nguồn của Chính phủ Mỹ là Hội đồng Cố vấn Kinh tế Nhà Trắng (CEA) và Văn phòng Phân tích Kinh tế và Thương mại thuộc Bộ Thương mại Mỹ (OTEA), cùng ba nguồn tư nhân là Goldman Sachs, Exiger và Altana.

Các phương pháp cho ra kết quả rất khác nhau.

Goldman Sachs đưa ra mức ước tính khoảng 40 tỷ USD dựa trên mô hình kinh tế lượng từ dòng thương mại theo sản phẩm. CEA đưa ra khoảng 34,2-89,6 tỷ USD, trong đó báo cáo sử dụng mức giữa làm tròn 60 tỷ USD. Exiger ước tính khoảng 75 tỷ USD.

Ở phạm vi rộng hơn, OTEA xác định 459 nhóm sản phẩm mà nhập khẩu của Mỹ từ Trung Quốc giảm trong khi nhập khẩu cùng loại từ phần còn lại của thế giới tăng. Giá trị nhập khẩu từ Trung Quốc giảm khoảng 109 tỷ USD trong năm 2025, trong khi từ các nước khác tăng khoảng 156 tỷ USD.

Báo cáo sử dụng mức 109 tỷ USD như một mốc tham chiếu về sự dịch chuyển thương mại, thay vì khẳng định toàn bộ số tiền này là hàng chuyển tải qua nước thứ ba.

Mức cao nhất là 303 tỷ USD theo phân tích của Altana. Tuy nhiên, đây là thước đo rộng về mức độ phơi nhiễm tiềm năng với chuyển tải, có thể bao gồm cả những luồng hàng đã trải qua quá trình chuyển đổi đáng kể hoặc hoạt động logistics hợp pháp.

Do khác biệt về phương pháp và phạm vi tính toán, các con số trên không thể cộng lại và cũng không nên được hiểu là một con số duy nhất về quy mô chuyển tải hàng hoá qua nước thứ ba vào Mỹ.

Hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ được chia làm 3 nhóm

Báo cáo xác định hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ có mức độ rủi ro liên quan đến chuyển tải, sau đó chia thành ba nhóm.

Nhóm 1 gồm những nền kinh tế có quy mô lớn và cơ cấu sản xuất đa dạng như Canada, Liên minh châu Âu, Ấn Độ, Israel, Nhật Bản, Mexico, Hàn Quốc và Đài Loan (Trung Quốc).

Việt Nam được xếp vào Nhóm 2 (Tier 2) cùng 5 quốc gia khác gồm Brazil, Indonesia, Malaysia, Thái Lan và Thổ Nhĩ Kỳ. Đây là nhóm có quy mô đáng kể và mức độ tích hợp sâu với các chuỗi cung ứng liên quan Trung Quốc về nguồn nguyên liệu đầu vào, nền tảng sản xuất, hệ thống logistics hoặc các tuyến thương mại khu vực.

Đáng chú ý, khi sử dụng một phương pháp hẹp hơn ở cấp độ giao dịch, OTEA xác định những trường hợp cùng một sản phẩm ở cấp mã HS8 được nhập từ Trung Quốc và xuất sang Mỹ từ cùng một khu vực địa lý trong cùng một quý.

Việc Việt Nam xuất hiện trong nhóm 2 không đồng nghĩa phía Mỹ kết luận toàn bộ hay một tỷ lệ cụ thể hàng hóa từ Việt Nam là hàng chuyển tải qua nước thứ ba.

Chính báo cáo thừa nhận sự sụt giảm thị phần hàng nhập trực tiếp từ Trung Quốc song song với sự gia tăng từ các nước thứ ba không đủ để chứng minh tất cả lượng thương mại dịch chuyển đều là chuyển tải bất hợp pháp. Một phần có thể phản ánh những thay đổi hợp pháp về sản xuất, đầu tư và nguồn cung.

Trong bối cảnh ranh giới giữa chuyển tải và hoạt động sản xuất thực chất ngày càng khó xác định, một hướng đi đáng chú ý được phía Mỹ đặt kỳ vọng là ứng dụng sâu hơn trí tuệ nhân tạo vào hoạt động phát hiện rủi ro.

Mỹ đang phát triển kiến trúc AI được gọi là “Detective Border”, hướng tới khả năng phân tích đồng thời dữ liệu thương mại, xuất xứ khai báo, lịch sử tuyến vận chuyển và thành phần sản phẩm để tìm kiếm những điểm bất thường.

Hệ thống cũng được định hướng sử dụng các mô hình phát hiện bất thường để nhận diện những tuyến vận chuyển đáng ngờ, sự không nhất quán về xuất xứ và đặc biệt là chênh lệch giữa lượng hàng xuất khẩu với năng lực sản xuất thực tế.

Ở mức độ sâu hơn, công nghệ có thể hỗ trợ phân tích mạng lưới doanh nghiệp, mối quan hệ giữa các nhà cung cấp và nhà nhập khẩu, qua đó truy dấu những chuỗi giao dịch phức tạp thay vì chỉ kiểm tra giấy tờ của từng lô hàng riêng lẻ.

Tuy nhiên, chính báo cáo cũng để ngỏ hiệu quả của những biện pháp này.