Nghiêm cấm lấy mô, bộ phận cơ thể người dưới 18 tuổi ghép cho người khác
Quốc hội đã thông qua Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), không cho phép lấy mô, bộ phận cơ thể từ người dưới 18 tuổi sau khi chết não, chết tuần hoàn.

Tại kỳ họp diễn ra sáng 21/11, với 415/474 đại biểu tán thành (đạt tỷ lệ 83,17%), Quốc hội chính thức thông qua Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi).
Văn bản luật gồm 7 chương, 39 điều sẽ có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2028 nhằm thiết lập hành lang pháp lý bảo vệ người hiến nhưng vẫn bảo đảm mở rộng nguồn tạng hiến nhân đạo.
Siết chặt quy định bảo vệ người dưới 18 tuổi
Theo báo cáo tiếp thu, giải trình của Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan trước Quốc hội, nhiều ý kiến lo ngại việc cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến có thể tạo áp lực tâm lý, phát sinh xung đột lợi ích hoặc khiến trẻ em đối mặt nguy cơ bị lợi dụng. Tiếp thu quan điểm, Chính phủ chỉnh lý dự thảo theo hướng giữ nguyên mốc từ đủ 18 tuổi trở lên đối với quyền bày tỏ nguyện vọng và đăng ký hiến.
Luật nghiêm cấm việc lấy bộ phận cơ thể hoặc mô không tái tạo của người dưới 18 tuổi để ghép cho người khác, kể cả trong trường hợp người đó đã chết não hoặc chết tuần hoàn. Nhóm đối tượng này cũng không được phép đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể người hay đăng ký hiến xác.

Tuy nhiên, người dưới 18 tuổi vẫn có thể được hiến mô tái sinh thuộc danh mục cho phép (như tế bào gốc tạo máu) để cứu chữa cho anh, chị hoặc em ruột mắc các bệnh máu ác tính, bệnh máu bẩm sinh nặng khi không tìm được người hiến trưởng thành phù hợp.
Tại đây, người hiến phải đáp ứng đủ điều kiện sức khỏe, tự nguyện đồng ý và có văn bản chấp thuận của cả cha đẻ và mẹ đẻ (hoặc người còn lại nếu một trong hai người đã qua đời). Cả trẻ em lẫn cha mẹ đều phải được tư vấn độc lập về pháp luật, sức khỏe và đánh giá tâm lý, xã hội phù hợp với độ tuổi.
Việc lấy mô chỉ được tiến hành khi có sự chấp thuận bằng văn bản của người đứng đầu cơ sở khám bệnh, chữa bệnh trên cơ sở đồng ý của Hội đồng tư vấn. Hội đồng này bao gồm các chuyên gia y tế, pháp luật, tâm lý cùng đại diện cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em hoặc tổ chức bảo vệ quyền trẻ em và các thành viên hội đồng tuyệt đối không được trực tiếp tham gia kíp lấy, ghép mô.
Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan nhấn mạnh nguyên tắc bảo vệ tối đa: Chỉ cần trẻ hoặc cha mẹ có biểu hiện không đồng thuận ở bất kỳ thời điểm nào thì quá trình lấy mô tái tạo phải dừng lại.
Phân định độ tuổi hiến tạng sống, ngăn chặn thương mại hóa
Theo số liệu báo cáo của Chính phủ, trong tổng số 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể người đã thực hiện, có 10.225 ca (chiếm 91,4%) đến từ nguồn hiến sống. Tỷ lệ phụ thuộc lớn vào người hiến sống cho thấy ý nghĩa của nguồn tạng nhưng cũng đặt ra thách thức trong việc kiểm soát nguy cơ mua bán, trục lợi.
Do đó, luật mới chia người trưởng thành hiến bộ phận cơ thể khi còn sống thành 2 nhóm tuổi với giới hạn phạm vi khác nhau:
- Nhóm từ đủ 18 đến dưới 25 tuổi: Chỉ được phép hiến bộ phận cơ thể cho thành viên trong gia đình.
- Nhóm từ đủ 25 tuổi trở lên: Được phép hiến bộ phận cơ thể cho cả người không phải là thành viên gia đình nhưng không được quyền chỉ định đích danh hoặc tự lựa chọn người nhận. Trường hợp muốn chỉ định người nhận chỉ được áp dụng khi người nhận là thành viên gia đình.
Theo Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan, việc nâng độ tuổi hiến cho người ngoài gia đình từ đủ 18 tuổi lên đủ 25 tuổi nhằm bảo đảm người hiến đã trưởng thành về nhận thức, độc lập trong quyết định và ít bị chi phối bởi áp lực kinh tế.

Trong đó, thành viên gia đình được luật xác định gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, con đẻ, anh chị em ruột (cùng cha mẹ hoặc cùng cha khác mẹ, cùng mẹ khác cha) và ông bà nội, ngoại. Riêng trường hợp hiến tạng giữa vợ và chồng phải đáp ứng thời gian kết hôn tối thiểu theo quy định của Chính phủ.
Tất cả trường hợp hiến sống đều phải trải qua bước tư vấn độc lập về pháp luật, sức khỏe và đánh giá tâm lý, xã hội. Người trực tiếp đánh giá điều kiện hiến không được là người chỉ định ghép cho bệnh nhân hay tham gia kíp lấy tạng.
Cơ quan công an, Ủy ban nhân dân và các đơn vị liên quan có trách nhiệm phối hợp xác minh quan hệ nhân thân, nơi cư trú của cả người hiến lẫn người nhận. Với nguồn hiến cho người ngoài gia đình, việc phân bổ tạng do cơ quan điều phối quốc gia thực hiện thống nhất.
Ngoài ra, luật sửa đổi còn nâng tổng số hành vi bị nghiêm cấm từ 10 lên 29 hành vi. Ngoài việc cấm mua bán, quảng cáo, môi giới mô, bộ phận cơ thể người và xác vì mục đích thương mại, luật bổ sung quy định cấm lợi dụng quan hệ nuôi con nuôi, chăm sóc thay thế, giám hộ hoặc các quan hệ lệ thuộc khác để lấy tạng.
Các hành vi dụ dỗ, lừa dối, đe dọa người khác hiến tạng, đưa người Việt Nam ra nước ngoài mua bán tạng, đưa người nước ngoài vào Việt Nam ghép tạng trái phép hoặc lấy tạng khi chưa rõ nguyên nhân tử vong, có dấu hiệu bất thường đều bị nghiêm cấm.
Chính sách chăm sóc, cơ chế ưu tiên cho người hiến
Song hành với các quy định quản lý, luật cũng dành nhiều điều khoản để bảo vệ và tôn vinh người hiến cùng thân nhân:
- Chăm sóc y tế và bảo hiểm: Người hiến bộ phận cơ thể khi còn sống không phải chi trả chi phí lấy, ghép (khoản này do quỹ bảo hiểm y tế hoặc người nhận chi trả). Họ được ngân sách nhà nước bảo đảm kinh phí đánh giá khả năng hiến, chăm sóc phục hồi sức khỏe miễn phí ngay sau khi hiến, khám sức khỏe định kỳ phù hợp với bộ phận đã hiến và được cấp thẻ bảo hiểm y tế cùng chứng nhận hiến tạng. Người hiến mô cũng được chăm sóc y tế miễn phí sau hiến, hỗ trợ chi phí hợp lý và cấp chứng nhận.
- Quyền ưu tiên ghép tạng: Nếu người từng hiến mô hoặc bộ phận cơ thể có tên trong danh sách chờ ghép sau này, họ sẽ được hưởng chế độ ưu tiên. Đặc biệt, đối với người hiến tạng sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, cha đẻ, mẹ đẻ, vợ, chồng, con ruột và anh chị em ruột của họ nếu đang trong danh sách chờ ghép tại thời điểm người hiến qua đời sẽ được ưu tiên nhận tạng phù hợp từ người thân của mình mà không áp dụng các tiêu chí xếp thứ tự thông thường. Ngoài ra, trẻ em cũng thuộc nhóm đối tượng được ưu tiên trong hệ thống phân bổ tạng quốc gia.
- Quản lý công nghệ và vinh danh:Thông tin người đăng ký hiến, người hiến và người nhận được mã hóa bảo mật trong Cơ sở dữ liệu quốc gia về y tế, kết nối đồng bộ với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư (hoàn thành vận hành trước ngày 31/12/2028). Luật cũng cho phép thành lập quỹ hiến tạng để hỗ trợ các chi phí chưa được ngân sách và bảo hiểm y tế chi trả đủ, đồng thời chọn ngày 20/5 hằng năm làm Ngày Tri ân người hiến mô, bộ phận cơ thể.
Ngoài ra, luật mở rộng khung pháp lý quản lý hoạt động của ngân hàng mô, sản phẩm từ tế bào, huyết tương và hỗ trợ sinh sản. Theo đó, người vợ được phép sử dụng tinh trùng của chồng hoặc phôi của hai vợ chồng đang lưu giữ để sinh con sau khi chồng qua đời, hoặc nhận tinh trùng của chồng để thụ tinh trong ống nghiệm nếu người chồng được xác định chết não hay chết tuần hoàn.
Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước đối với lĩnh vực này và giao Bộ Y tế làm cơ quan đầu mối tổ chức thực hiện đồng bộ các văn bản hướng dẫn thi hành.