Ngôi điện hơn 200 năm bên sông Hương gắn với huyền tích chén ngọc, nơi giao thoa văn hóa Chăm - Việt

Theo dòng sông Hương về phía thượng nguồn, giữa những mảng xanh phủ kín núi Ngọc Trản hiện ra một cụm kiến trúc cổ nằm lưng chừng sườn núi. Đó là điện Huệ Nam, thường được biết đến với tên gọi điện Hòn Chén, được xây dựng từ đầu thế kỷ 19 dưới triều Gia Long.

Ngôi điện nằm trên núi Ngọc Trản, cách TP. Huế khoảng 8km về phía tây. Ngay tên gọi của địa danh này cũng gắn với nhiều cách lý giải và giai thoại được lưu truyền trong dân gian.

Núi Ngọc Trản từng có tên Hương Uyển Sơn, sau được gọi là Ngọc Trản, nghĩa là “chén ngọc”. Trên đỉnh núi có một hõm đá tròn, thường đọng nước sau mưa, được người xưa liên tưởng đến chiếc chén. Hình dáng ngọn núi cũng được ví như chén úp bên sông Hương. Từ đó, tên Hòn Chén dần trở nên quen thuộc, dùng để gọi ngôi điện nằm lưng chừng núi.

Một giai thoại khác gắn địa danh này với vua Minh Mạng. Tương truyền, trong lần ngự thuyền trên sông Hương, nhà vua đánh rơi chén ngọc xuống nước. Một con rùa sau đó nổi lên, mang chén trở lại. Câu chuyện được cho là nguồn gốc cách gọi “Hoàn Chén”, nghĩa là trả lại chén, rồi đọc chệch thành Hòn Chén.

Đây là những giai thoại được truyền miệng qua nhiều thế hệ, góp phần tạo nên lớp huyền tích cho địa danh gắn với đời sống tín ngưỡng của người dân xứ Huế.

Nếu tên gọi gợi sự tò mò, đời sống tín ngưỡng tại điện Hòn Chén lại phản ánh rõ nét quá trình giao thoa văn hóa diễn ra qua nhiều thế hệ.

Ban đầu, nơi đây gắn với tín ngưỡng thờ nữ thần Pô Nagar của người Chăm. Trong tín ngưỡng Chăm, Pô Nagar được tôn kính như Mẹ xứ sở, gắn với đất đai, nông nghiệp và sự sinh sôi.

Trong quá trình cộng cư và giao lưu văn hóa Chăm - Việt tại vùng Thuận Hóa, tín ngưỡng bản địa dần được người Việt tiếp nhận và dung hợp vào đời sống tâm linh. Hình tượng nữ thần Pô Nagar được Việt hóa dưới danh xưng Thiên Y A Na Thánh Mẫu.

Sự chuyển tiếp này trở thành một trong những nét đặc biệt của điện Hòn Chén. Một nữ thần có nguồn gốc từ văn hóa Chăm tiếp tục được thờ phụng trong hệ thống tín ngưỡng của người Việt, qua đó phản ánh quá trình tiếp biến văn hóa diễn ra lâu dài ở miền Trung.

Về sau, hệ thống thờ tự tại điện ngày càng phong phú. Bên cạnh Thiên Y A Na Thánh Mẫu còn có Vân Hương Thánh Mẫu cùng nhiều vị thần khác trong đời sống tín ngưỡng dân gian.

Đáng chú ý, sinh hoạt tín ngưỡng tại điện Hòn Chén không chỉ tồn tại trong dân gian mà từng nhận được sự quan tâm của triều Nguyễn. Các vua Nguyễn đã có những hoạt động trùng tu, sắc phong và tổ chức tế lễ tại đây, tạo nên sự giao thoa giữa tín ngưỡng dân gian với dấu ấn cung đình.

Sự phong phú của đời sống tín ngưỡng cũng được phản ánh qua hệ thống kiến trúc và không gian thờ tự của điện Huệ Nam. Quần thể gồm khoảng 10 công trình kiến trúc lớn nhỏ, được bố trí trên sườn đông nam của núi Ngọc Trản. Mặt bằng toàn khu không quá rộng, các công trình nằm xen giữa cây xanh và được sắp đặt theo thế dốc tự nhiên của sườn núi. Từ bến sông, những bậc đá dẫn du khách lần lượt lên các lớp kiến trúc phía trên.

Gần mép nước là am Thủy Phủ. Đi lên cao hơn có nhà Quan Cư, Trinh Cát Viện, Chùa Thánh cùng một số không gian thờ tự khác như dinh Ngũ Hành, bàn thờ Các Quan, động thờ ông Hạ Ban, thường được gọi là ông Hổ, và am Ngoại Cảnh.

Nổi bật nhất trong quần thể là Minh Kính Đài, công trình trung tâm của điện Huệ Nam. Minh Kính Đài gây chú ý với hệ thống trang trí mang đậm dấu ấn mỹ thuật cuối thời Nguyễn. Trên mái xuất hiện nhiều hình tượng chim phụng, cùng các chi tiết được tạo tác bằng kỹ thuật khảm sành sứ, tạo điểm nhấn giữa màu xanh của núi rừng.

Bên cạnh đó, nơi đây cũng diễn ra nhiều nghi thức tế lễ quan trọng trong điện. Không gian Minh Kính Đài được chia thành ba cung từ cao xuống thấp. Đệ nhất cung, hay Thượng cung, là khu vực thờ Thiên Y A Na Thánh Mẫu, Vân Hương Thánh Mẫu, vua Đồng Khánh và một số vị thần.

Không gian Minh Kính Đài được chia thành ba cung theo thứ tự từ cao xuống thấp. Đệ nhất cung, còn gọi là Thượng cung, là khu vực thờ Thiên Y A Na Thánh Mẫu, Vân Hương Thánh Mẫu, vua Đồng Khánh và một số vị thần.

Đệ nhị cung đặt nhiều tượng thờ cùng những đồ thờ tự được sử dụng trong các dịp lễ lớn. Phía ngoài là Đệ tam cung, nơi đặt hương án, chuông, trống và cũng là không gian để người dân, du khách dâng hương.

Sự kết hợp giữa kiến trúc, cảnh quan và địa hình tạo cho điện Hòn Chén diện mạo khác biệt so với nhiều công trình tôn giáo khác ở Huế. Không có những khoảng sân rộng hay trục kiến trúc đồ sộ, các công trình dường như nương theo thế núi, ẩn dưới những tán cây và hướng tầm nhìn xuống sông Hương.

Với những giá trị tiêu biểu về kiến trúc, nghệ thuật và tín ngưỡng, điện Hòn Chén được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia năm 1998.

Khi sông Hương trở thành không gian lễ hội

Nếu ngày thường điện Hòn Chén mang vẻ tĩnh lặng giữa núi rừng, đến mùa lễ hội, không gian nơi đây và một phần dòng sông Hương lại trở nên rực rỡ, náo nhiệt.

Theo truyền thống, Lễ hội điện Huệ Nam được tổ chức hai kỳ mỗi năm, vào tháng 3 và tháng 7 âm lịch. Đây là dịp đông đảo tín đồ thờ Mẫu, người dân và du khách tìm về Huế để hành hương, tham gia các nghi lễ truyền thống.

Một trong những điểm đặc sắc nhất là nghi thức cung nghinh Thánh Mẫu và các vị thần bằng đường bộ kết hợp đường thủy. Trên sông Hương, những chiếc thuyền phục vụ nghi lễ được trang trí bằng cờ, tán, quạt, hương án cùng nhiều vật phẩm thờ tự.

Long kiệu Thánh Mẫu và các vật phẩm nghi lễ được cung nghinh trên sông trong tiếng nhạc lễ. Từng đoàn thuyền rực màu nối dài trên mặt nước, kết hợp với trang phục nghi lễ của người tham gia và dòng người hành hương tạo nên khung cảnh khác biệt so với vẻ trầm mặc thường thấy của sông Hương.

Tùy từng kỳ lễ hội, chuỗi hoạt động diễn ra tại nhiều không gian gắn với điện Huệ Nam, dòng Hương và đình làng Hải Cát. Bên cạnh nghi thức cung nghinh Thánh Mẫu còn có các hoạt động dâng hương, chánh tế, cầu quốc thái dân an, hầu đồng, hát thờ và nhiều thực hành tín ngưỡng truyền thống.

Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, lễ hội còn cho thấy sức sống của di sản trong cộng đồng. Điện Huệ Nam không đơn thuần tồn tại như một công trình cổ phục vụ tham quan mà vẫn là nơi các nghi lễ và thực hành văn hóa được duy trì qua nhiều thế hệ.

Ngày 10/12/2024, Lễ hội điện Huệ Nam được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình lễ hội truyền thống.

Giữa hệ thống di sản đồ sộ của Huế, điện Hòn Chén vẫn hiện diện không chỉ như một di tích cổ mà còn là không gian tín ngưỡng sống, được cộng đồng gìn giữ và tiếp nối qua từng mùa lễ hội.