Người lính Việt Nam duy nhất tham gia Hồng quân Liên Xô sống đến Ngày Chiến thắng, được Bác Hồ trực tiếp đặt tên, nhận nhiều huân, huy chương cao quý

Trong lịch sử quan hệ hữu nghị giữa Việt Nam và Liên bang Nga, có những con người đã để lại dấu ấn sâu đậm bằng những cống hiến thầm lặng trong giai đoạn khốc liệt nhất. Đồng chí Lý Phú San là một trong những nhân vật tiêu biểu.

Ông là một trong những người Việt Nam đầu tiên phục vụ trong Hồng quân Liên Xô trong Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại, đồng thời cũng là chiến sĩ Việt Nam duy nhất còn sống đến thời điểm phát xít Đức đầu hàng vô điều kiện vào ngày 09/05/1945.

Lý Phú San tên thật là Lê Tư Lạc (còn gọi là Lê Phan Chấn), sinh ngày 01/06/1900 tại xã Tân Ước, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Đông (nay thuộc TP Hà Nội). Tên Lý Phú San do Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp đặt cho ông.

Thuở nhỏ, ông làm thuê cho một gia đình người Pháp tại Hà Nội. Đến năm 1924, ông theo gia đình này sang Pháp và từ đó bắt đầu tham gia con đường hoạt động cách mạng.

Trong thời gian sinh sống tại Pháp, Lý Phú San tích cực tham gia các hoạt động hỗ trợ đồng bào Việt Nam, đồng thời sớm gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương và Đảng Cộng sản Pháp. Năm 1933, theo sự phân công của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, ông cùng một số đồng chí được cử sang Liên Xô học tập tại Viện Nghiên cứu những vấn đề dân tộc và thuộc địa thuộc Trường Đại học Phương Đông. Đây là cơ sở đào tạo nhiều cán bộ cách mạng đến từ các nước thuộc địa, góp phần chuẩn bị lực lượng cho phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới.

Năm 1941, khi Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại bùng nổ, phát xít Đức mở cuộc tấn công quy mô lớn nhằm đánh chiếm Moscow. Theo Sputnik tiếng Việt, đầu tháng 10/1941, hơn 2 triệu binh sĩ Đức cùng hàng chục nghìn khẩu pháo, xe tăng và máy bay đã áp sát thủ đô Liên Xô, chỉ còn cách trung tâm thành phố chưa đầy 20km. Trước tình thế đó, Lữ đoàn Mô tô Đặc nhiệm OMSBON được thành lập để bảo vệ Moscow và thực hiện nhiều nhiệm vụ đặc biệt.

Nhiều thanh niên Việt Nam đang học tập tại Liên Xô đã tình nguyện gia nhập lực lượng này. Trong số đó có Vương Thúc Tình, Lý Anh Tạo, Lý Nam Thanh và Lý Thúc Chất - những thanh niên ưu tú được Chủ tịch Hồ Chí Minh cử từ Quảng Đông sang Liên Xô học tập vào năm 1926.

Lý Phú San cũng viết đơn tình nguyện nhập ngũ với mong muốn sát cánh cùng nhân dân Liên Xô chống phát xít. Tuy nhiên, do không đủ điều kiện sức khỏe để trực tiếp chiến đấu, ông được phân công công tác tại một quân y viện ở Moscow thay vì biên chế vào đơn vị tác chiến.

Dù không trực tiếp cầm súng nơi chiến trường, ông vẫn có những đóng góp quan trọng cho cuộc chiến thông qua công tác chăm sóc thương binh và nhiều lần hiến máu cứu chữa các chiến sĩ Hồng quân bị thương. Trong bối cảnh chiến tranh ác liệt, khi nguồn máu phục vụ cấp cứu luôn trong tình trạng thiếu hụt, những lần hiến máu của ông đã góp phần cứu sống nhiều người lính đang chiến đấu bảo vệ thủ đô Moscow.

Đến năm 1942, khi cục diện chiến sự thay đổi, Lý Phú San được điều động tới khu vực Ural để làm việc tại các nhà máy phục vụ sản xuất cho tiền tuyến. Đây là nơi tập trung nhiều cơ sở công nghiệp trọng yếu được Liên Xô di dời khỏi vùng chiến sự nhằm duy trì năng lực sản xuất vũ khí và trang thiết bị phục vụ cuộc kháng chiến chống phát xít.

Theo các tài liệu lịch sử, trong số những chiến sĩ Việt Nam từng phục vụ trong Hồng quân Liên Xô, Lý Phú San là người duy nhất còn sống đến ngày Chiến thắng 09/05/1945. Nhiều đồng đội của ông đã anh dũng hy sinh trong quá trình chiến đấu bảo vệ Moscow.

Năm 1956, sau hơn 30 năm xa quê hương, ông Lý Phú San trở về Việt Nam. Ông lần lượt công tác tại Đài Phát thanh Mễ Trì, Đại sứ quán Liên Xô, sau đó làm việc tại Cục Phục vụ Ngoại giao đoàn thuộc Bộ Ngoại giao.

Sau nhiều năm tìm kiếm, ông đoàn tụ với người vợ là bà Đặng Thị Loan, người đã chờ đợi chồng suốt hơn ba thập kỷ. Hai ông bà có một người con gái là chị Lê Thị Phượng.

Năm 1980, ông Lý Phú San qua đời vì bệnh giãn phế quản và được hỏa táng. Đến năm 1992, khi chị Lê Thị Phượng sang Nga sinh sống, gia đình đã mang theo tro cốt của ông. Năm 2001, tro cốt của ông Lý Phú San và bà Đặng Thị Loan được an táng tại nghĩa trang Krasnogorsk ở ngoại ô Moscow.

Những đóng góp của Lý Phú San cùng các chiến sĩ Việt Nam trong Hồng quân Liên Xô đã được cả Việt Nam và Liên bang Nga ghi nhận. Năm 1986, theo quyết định của Đoàn Chủ tịch Xô Viết Tối cao Liên Xô, ông cùng nhiều chiến sĩ Việt Nam được truy tặng Huân chương Chiến tranh Vệ quốc hạng Nhất và Huy chương kỷ niệm 40 năm Chiến thắng phát xít Đức.

Đến năm 2020, nhân dịp kỷ niệm 75 năm Chiến thắng trong Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại, Bộ Quốc phòng Liên bang Nga xây dựng Nhà thờ chính của Các Lực lượng Vũ trang Nga và tổ hợp bảo tàng "Con đường ký ức" tại Công viên Patriot ở Kubinka, ngoại ô Moscow. Tên tuổi của Lý Phú San cùng các đồng đội Việt Nam được lưu giữ trong cơ sở dữ liệu và trưng bày tại khu tưởng niệm, giúp khách tham quan tìm hiểu về những người con Việt Nam đã cống hiến cho cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa phát xít.

Cùng với đó, Bộ Quốc phòng Liên bang Nga cũng phối hợp với phía Việt Nam rà soát, bổ sung tư liệu về các chiến sĩ tình nguyện quốc tế người Việt. Tại khuôn viên Công viên Patriot, cụm tượng mang tên "Các đồng minh - Chiến sĩ Việt Nam" của nhà điêu khắc Alexey Chebanenko đã tái hiện hình ảnh các chiến sĩ Lý Nam Thanh, Lý Anh Tạo và Lý Thúc Chất trong quân phục Hồng quân Liên Xô.

Công trình cùng những tư liệu lưu giữ về ông Lý Phú San tiếp tục khẳng định sự ghi nhận đối với những đóng góp của các chiến sĩ Việt Nam trong cuộc chiến chống chủ nghĩa phát xít, đồng thời trở thành biểu tượng cho tình hữu nghị bền chặt giữa nhân dân Việt Nam và Liên bang Nga.