Nữ Giáo sư Việt từng là nữ sinh duy nhất vào đội tuyển Olympic Toán, 28 tuổi lập kỷ lục chưa ai phá, cuối đời vẫn viết sách hơn 600 trang về AI

Điều khiến nhiều đồng nghiệp nhớ về GS Lê Hồng Vân không chỉ là những thành tích đạt được từ rất sớm, mà còn là cách bà làm việc: điềm đạm, ít phô trương nhưng bền bỉ. Đến những tháng cuối đời, nữ nhà toán học vẫn tiếp tục nghiên cứu, viết bài và theo đuổi các vấn đề liên quan đến toán học của trí tuệ nhân tạo.

16 tuổi được chọn vào đội tuyển Olympic Toán quốc tế

GS Lê Hồng Vân sinh năm 1961, là con gái thứ hai của ông Lê Văn Giạng, nguyên Thứ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp.

Năng khiếu toán học của bà sớm bộc lộ từ những năm phổ thông. Bà từng theo học khối chuyên Toán của Đại học Tổng hợp Hà Nội, tiền thân của Trường THPT chuyên Khoa học Tự nhiên ngày nay.

Năm 1977, khi mới 16 tuổi, Lê Hồng Vân được lựa chọn vào đội tuyển Việt Nam dự Olympic Toán quốc tế (IMO). Bà cũng là nữ sinh duy nhất trong đội tuyển năm đó. Tuy nhiên, do điều kiện kinh phí, đoàn Việt Nam cuối cùng không thể tham dự kỳ thi.

Sau thời gian học phổ thông, bà được cử sang Liên Xô theo học toán tại Đại học Tổng hợp Quốc gia Moskva (MGU), một trong những trung tâm đào tạo toán học nổi tiếng thế giới.

Thành tích học tập nổi bật giúp bà tiếp tục con đường nghiên cứu sinh. Người hướng dẫn bà là GS A.T. Fomenko, nhà toán học nổi tiếng trong lĩnh vực hình học và tô pô.

Năm 1987, Lê Hồng Vân hoàn thành bằng tiến sĩ toán học. Không dừng lại ở đó, bà tiếp tục theo đuổi học vị tiến sĩ khoa học - một học vị đòi hỏi những kết quả nghiên cứu ở trình độ rất cao.

Ở tuổi 28, bà bảo vệ thành công công trình về lý thuyết mặt cực tiểu, qua đó trở thành nữ tiến sĩ khoa học trẻ nhất Việt Nam được ghi nhận cho tới nay. Hồ sơ giới thiệu tác giả của cuốn Information Geometry cũng ghi nhận bà nhận bằng PhD tại Đại học Tổng hợp Moskva năm 1987 và sau đó đạt học vị DrSc.

Liên tiếp được quốc tế ghi nhận khi còn rất trẻ

Không lâu sau khi hoàn thành các bậc học cao nhất, tên tuổi Lê Hồng Vân bắt đầu được cộng đồng khoa học quốc tế chú ý.

Năm 1990, bà nhận Giải thưởng của Hội Toán học Moskva, giải thưởng dành cho những nhà toán học trẻ có thành tích nghiên cứu nổi bật. Một năm sau, bà tiếp tục được trao Giải thưởng Majorana của Trung tâm Vật lý lý thuyết quốc tế ICTP tại Italy.

Danh sách các giải thưởng quốc tế của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cũng ghi nhận Lê Hồng Vân là người nhận Giải thưởng Majorana của ICTP năm 1991.

Những thành tích này đến khi nữ nhà khoa học mới bước sang tuổi 30, đặt nền móng cho một sự nghiệp nghiên cứu kéo dài nhiều thập kỷ sau đó.

Bà tiếp tục nhận học bổng Heisenberg và có thời gian nghiên cứu tại nhiều cơ sở khoa học lớn ở châu Âu, trong đó có Viện Toán học Max Planck tại Bonn và Leipzig. Hồ sơ chuyên môn của bà còn ghi nhận các giai đoạn làm việc, nghiên cứu tại ICTP, Viện Henri Poincaré ở Paris, Newton Institute tại Cambridge cùng nhiều trường đại học và trung tâm toán học quốc tế.

Từ năm 2005, GS Lê Hồng Vân làm việc tại Viện Toán học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Czech ở Praha. Trang chuyên môn của viện giới thiệu bà ở vị trí nhà nghiên cứu cao cấp.

Nếu giai đoạn đầu sự nghiệp gắn nhiều với hình học vi phân và mặt cực tiểu, về sau phạm vi nghiên cứu của bà ngày càng mở rộng. Những công trình của nữ giáo sư trải dài từ tô pô, lý thuyết biểu diễn, hình học thống kê, hình học thông tin đến các vấn đề liên quan đến học máy.

Một dấu ấn đáng chú ý là cuốn sách Information Geometry, do bà đồng tác giả cùng Nihat Ay, Jürgen Jost và Lorenz Schwachhöfer, được Springer xuất bản năm 2017. Công trình hệ thống hóa nhiều nền tảng toán học của hình học thông tin - lĩnh vực có liên hệ ngày càng chặt với thống kê, khoa học dữ liệu và học máy.

Ở tuổi 65 vẫn nghiên cứu toán học cho AI

Khi trí tuệ nhân tạo và học máy phát triển mạnh, nữ giáo sư tiếp tục chuyển hướng một phần nghiên cứu sang nền tảng toán học đứng phía sau các công nghệ này.

Trang cá nhân của bà tại Viện Toán học Czech cho thấy trong năm học 2025-2026, bà vẫn phụ trách khóa học có tên “Mathematical Foundations of Machine Learning” - Nền tảng toán học của học máy.

Danh sách nghiên cứu gần nhất cũng cho thấy nhịp độ làm việc gần như không chậm lại. Riêng năm 2026, tên bà xuất hiện trong nhiều bản thảo mới về kỳ vọng có điều kiện, toán tử Hodge trên dữ liệu điểm và các cấu trúc đại số - hình học. Một bản thảo được đưa lên arXiv vào tháng 8/2026, chỉ ít tuần trước khi bà qua đời.

Theo chia sẻ của những đồng nghiệp thân thiết, thời gian cuối đời, GS Lê Hồng Vân còn theo đuổi một cuốn sách quy mô hơn 600 trang về nền tảng toán học của trí tuệ nhân tạo, bên cạnh hàng trăm trang bản thảo cho những công trình nghiên cứu khác.

TS Trần Nam Dũng, giảng viên Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP.HCM, từng nhận xét bà có phong cách làm việc chậm rãi, điềm đạm nhưng đặc biệt bền bỉ. Trong ký ức của ông từ thời cùng học tại Moskva, người chị khóa trên luôn nghiêm túc, khiêm tốn và thường chỉ lên tiếng khi thực sự cần thiết.

Sự bền bỉ đó có thể nhìn thấy rõ qua danh mục công trình của bà. Sau hàng chục năm làm nghề, nữ giáo sư vẫn liên tục cập nhật các bài nghiên cứu mới và tham gia những hướng toán học đang thay đổi nhanh cùng sự phát triển của khoa học dữ liệu và AI.

GS Nguyễn Tiến Dũng, Đại học Toulouse (Pháp), đồng thời là người thân của bà, cho biết trước khi qua đời, GS Vân vẫn khỏe mạnh, làm việc và còn nhiều kế hoạch nghiên cứu chưa hoàn thành.

Từ một nữ sinh 16 tuổi được chọn vào đội tuyển Olympic Toán, một nữ tiến sĩ khoa học ở tuổi 28, đến nhà nghiên cứu làm việc tại những trung tâm toán học hàng đầu châu Âu, sự nghiệp của GS Lê Hồng Vân kéo dài hơn 4 thập kỷ nhưng gần như không có quãng nghỉ khỏi nghiên cứu.

Ở tuổi 65, khi nhiều người đã nghĩ đến việc giảm nhịp công việc, bà vẫn viết bài, giảng dạy và nghiên cứu toán học cho những lĩnh vực mới như học máy và trí tuệ nhân tạo.

Có lẽ chính điều đó khiến sự ra đi của bà để lại nhiều tiếc nuối: không chỉ bởi một nhà toán học xuất sắc đã qua đời, mà bởi hành trình làm nghề ấy vẫn đang tiếp tục với rất nhiều công trình còn chờ được hoàn thiện.