Nữ Giáo sư trẻ nhất Việt Nam sinh năm 1980, từng từ chối việc lương cao ở Pháp để về nước 'truyền lửa', tuyên bố luôn về ‘lối mòn’

Trong đợt xét công nhận chức danh Giáo sư, Phó giáo sư năm 2025 của Hội đồng Giáo sư Nhà nước, GS.TS Trần Thị Thanh Vân (sinh năm 1980) là một trong những trường hợp đáng chú ý.

Ở tuổi 45, bà trở thành nữ giáo sư trẻ nhất Việt Nam ngành vật lý được công nhận trong năm 2025, đồng thời là nữ ứng viên duy nhất được Hội đồng Giáo sư ngành Vật lý đề nghị xét đạt tiêu chuẩn.

Sự xuất hiện của một nữ giáo sư thuộc thế hệ 8X trong lĩnh vực khoa học tự nhiên không chỉ đánh dấu một cột mốc cá nhân, mà còn cho thấy diện mạo ngày càng trẻ hóa, năng động và hội nhập của đội ngũ khoa học Việt Nam.

Từ nghiên cứu sinh tại Pháp đến nhà khoa học về vật liệu nano

Theo đuổi Vật lý ứng dụng từ những năm đầu thập niên 2000, GS.TS Trần Thị Thanh Vân có nền tảng đào tạo tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQG TP.HCM. Năm 2007, bà sang Pháp làm nghiên cứu sinh tại Đại học Khoa học và Công nghệ Lille 1, nơi có thế mạnh về quang tử và vật liệu nano.

Tại đây, nữ nhà khoa học theo đuổi hướng nghiên cứu liên ngành, kết hợp các công cụ của vật lý hiện đại như quang phổ Raman và laser để giải quyết những bài toán trong hóa học, vật liệu và môi trường.

Luận án tiến sĩ được bà bảo vệ năm 2011, đặt nền móng cho quá trình nghiên cứu và phát triển các hướng ứng dụng vật liệu sau này.

Chỉ 5 năm sau khi bảo vệ tiến sĩ, bà đạt tiêu chuẩn chức danh Phó giáo sư vào năm 2016. Đến năm 2025, sau 9 năm tiếp tục nghiên cứu, giảng dạy và công bố khoa học, bà được công nhận chức danh Giáo sư.

Hành trình 14 năm từ khi trở thành tiến sĩ đến khi đạt chức danh Giáo sư cho thấy quá trình tích lũy liên tục về chuyên môn, công bố khoa học và kinh nghiệm đào tạo của nữ nhà khoa học thế hệ 8X.

Theo đuổi hướng nghiên cứu gắn với thực tiễn

Một điểm đáng chú ý trong quá trình nghiên cứu của GS.TS Trần Thị Thanh Vân là định hướng ứng dụng. Thay vì tập trung vào những nghiên cứu thuần túy lý thuyết, bà hướng các công trình của mình tới những vấn đề có khả năng tạo ra giá trị cho đời sống và sản xuất.

Một trong những hướng nghiên cứu nổi bật là công nghệ tổng hợp xanh (green synthesis). Thay vì phụ thuộc vào các hóa chất khử có nguy cơ gây hại cho môi trường, nhóm nghiên cứu của bà tìm cách tận dụng nguồn nguyên liệu tự nhiên, trong đó có dịch chiết từ hoa nhài, để phục vụ quá trình tổng hợp vật liệu nano.

Hướng tiếp cận này mở ra khả năng tạo ra các vật liệu có ứng dụng trong xử lý nước, kháng khuẩn và bảo vệ môi trường, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào hóa chất độc hại trong quá trình tổng hợp.

Không dừng ở các nguồn nguyên liệu trên đất liền, GS.TS Trần Thị Thanh Vân còn quan tâm đến tiềm năng từ tài nguyên biển Việt Nam. Các nghiên cứu về hoạt chất chiết xuất từ tảo biển được định hướng ứng dụng trong lĩnh vực y dược, trong khi một số hướng nghiên cứu khác tập trung vào vật liệu phát quang sử dụng đất hiếm.

Việc khai thác những nguồn nguyên liệu sẵn có trong nước để phát triển vật liệu và sản phẩm công nghệ cao cũng là một trong những điểm đáng chú ý trong định hướng nghiên cứu của nữ giáo sư.

Dấu ấn qua các công trình quốc tế

Quá trình nghiên cứu của GS.TS Trần Thị Thanh Vân được thể hiện qua khoảng 80 công trình khoa học. Trong số này, 45 bài báo được công bố trên các tạp chí quốc tế thuộc các cơ sở dữ liệu như ISI/Scopus.

Đáng chú ý, trong 18 công trình quan trọng, bà giữ vai trò tác giả chính hoặc tác giả liên hệ. Đây là dấu hiệu cho thấy nữ giáo sư không chỉ tham gia vào các nhóm nghiên cứu mà còn trực tiếp đảm nhận vai trò dẫn dắt ở nhiều hướng nghiên cứu.

Chia sẻ về ý nghĩa của chức danh học thuật, GS.TS Trần Thị Thanh Vân từng nhấn mạnh đây không chỉ là sự ghi nhận đối với quá trình giảng dạy và nghiên cứu, mà còn đi kèm trách nhiệm lớn hơn về tính nghiêm cẩn trong học thuật và tinh thần đóng góp cho cộng đồng.

Tránh tư duy lối mòn và ngày ngày truyền cảm hứng cho thế hệ sinh viên trẻ

Bên cạnh hoạt động nghiên cứu, GS.TS Trần Thị Thanh Vân còn tham gia công tác đào tạo và quản lý giáo dục tại ĐHQG TP.HCM. Bà có vai trò trong việc xây dựng chương trình đào tạo Công nghệ vật liệu, một lĩnh vực được đánh giá có nhiều tiềm năng trong bối cảnh công nghiệp bán dẫn và sản xuất công nghệ cao phát triển.

Trong giảng dạy, nữ giáo sư chú trọng khuyến khích sinh viên hình thành tư duy độc lập, không chỉ tiếp nhận câu trả lời có sẵn mà phải biết đặt câu hỏi và tìm kiếm cách tiếp cận mới.

Bà cũng tham gia hoạt động kiểm định chất lượng giáo dục theo chuẩn AUN-QA, góp phần thúc đẩy quá trình hội nhập của giáo dục đại học Việt Nam với khu vực.

Với GS.TS Trần Thị Thanh Vân, vật lý không đơn thuần là những công thức hay định luật khô khan. Đó còn là hành trình khám phá những quy luật vận hành của tự nhiên và tìm kiếm giá trị từ tri thức khoa học.

Việc trở thành nữ giáo sư vật lý trẻ nhất Việt Nam năm 2025 vì thế được xem là một dấu mốc đáng nhớ, nhưng không phải đích đến cuối cùng. Với nữ giáo sư thế hệ 8X, giá trị lớn hơn của danh hiệu nằm ở khả năng tiếp tục nghiên cứu, đào tạo và truyền cảm hứng để ngày càng nhiều sinh viên, đặc biệt là nữ sinh, mạnh dạn lựa chọn con đường khoa học và lĩnh vực STEM.