Nữ NSƯT hiếm hoi có bằng Tiến sĩ, 5 tuổi học đàn tranh, 7 tuổi đỗ Nhạc viện, đưa tiếng đàn Việt đến hơn 20 quốc gia

Tuổi thơ bên phím đàn và hành trình khẳng định tài năng

TS.NSƯT Hải Phượng sinh năm 1969 tại TP. Hồ Chí Minh, nữ nghệ sĩ là con gái của Nhà giáo Ưu tú, nhạc sĩ Phạm Thúy Hoan, người dành phần lớn cuộc đời cho đàn tranh và công tác đào tạo âm nhạc dân tộc.

Từ năm 5 tuổi, TS.NSƯT Hải Phượng đã được mẹ hướng dẫn làm quen với nhạc cụ này. Đến năm 7 tuổi, nữ nghệ sĩ thi đỗ vào Nhạc viện TP. Hồ Chí Minh, bắt đầu chặng đường học tập chuyên nghiệp.

Trong một chương trình của Đài Truyền hình TP. Hồ Chí Minh, nghệ sĩ Hải Phượng từng chia sẻ về quãng thời gian luyện tập với cường độ cao dưới sự hướng dẫn của mẹ. Những giờ học kéo dài khiến việc tập đàn đôi lúc trở thành áp lực đối với một đứa trẻ. Thế nhưng, theo thời gian, sự miễn cưỡng ban đầu dần nhường chỗ cho niềm yêu thích thực sự.

Câu chuyện ấy phần nào cho thấy con đường đến với nghệ thuật không phải lúc nào cũng bắt đầu bằng đam mê rõ ràng. Với TS.NSƯT Hải Phượng, sự kiên trì trong những năm tháng đầu đời đã tạo nền tảng cho quá trình phát triển kỹ thuật và khả năng cảm thụ âm nhạc.

Năm 1992, nữ nghệ sĩ giành giải Nhất tại Cuộc thi “Tài năng trẻ đàn tranh toàn quốc” lần thứ 1. Thành tích này đánh dấu bước tiến quan trọng trong quá trình khẳng định năng lực biểu diễn, trước khi TS.NSƯT Hải Phượng mở rộng hoạt động sang các chương trình hợp tác và giao lưu quốc tế.

Bên cạnh việc học tại nhạc viện, năm 1981, nữ nghệ sĩ cùng mẹ và em gái Hải Yến tham gia thành lập Câu lạc bộ Tiếng hát quê hương tại Cung Văn hóa Lao động TP. Hồ Chí Minh. Câu lạc bộ hướng đến việc giảng dạy, thực hành các loại hình âm nhạc truyền thống, tạo cơ hội để người học ở nhiều độ tuổi tiếp xúc với nhạc cụ dân tộc và dân ca.

Hoạt động này cho thấy mối quan tâm của gia đình TS.NSƯT Hải Phượng không chỉ nằm ở sự nghiệp biểu diễn mà còn hướng đến việc tạo dựng môi trường để âm nhạc truyền thống được thực hành thường xuyên. Đây cũng là một trong những nền tảng giúp nữ nghệ sĩ gắn bó với công việc truyền dạy trong suốt chặng đường sau này.

Đưa tiếng đàn tranh Việt Nam vượt khỏi biên giới

Năm 1993, nghệ sĩ Hải Phượng sang Paris, Pháp, cùng GS.TS Trần Văn Khê thực hiện sản phẩm “La Musique Hier et Aujourd'hui” (Đàn tranh hôm nay và hôm qua), được phát hành bởi hãng thu âm Ocora. Dự án mang đến cơ hội giới thiệu nghệ thuật đàn tranh Việt Nam thông qua một sản phẩm âm nhạc quốc tế, đồng thời trở thành dấu mốc đáng chú ý trong sự nghiệp của nữ nghệ sĩ.

Sản phẩm “La Musique Hier et Aujourd'hui” sau đó đã đạt được 2 giải thưởng từ Chính phủ Pháp, mở ra bước phát triển mới cho hoạt động biểu diễn của Hải Phượng. Từ dấu mốc ấy, nữ nghệ sĩ có thêm cơ hội tham gia các chương trình nghệ thuật, liên hoan âm nhạc và hoạt động giao lưu tại nước ngoài.

Trong nhiều năm hoạt động, tiếng đàn của nghệ sĩ Hải Phượng đã xuất hiện tại hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ. Những chuyến đi không chỉ mở rộng phạm vi hoạt động nghề nghiệp mà còn đưa một nhạc cụ truyền thống của Việt Nam đến với những cộng đồng khán giả có nền tảng văn hóa khác biệt.

Điểm đặc biệt của đàn tranh nằm ở khả năng tạo ra nhiều sắc thái biểu cảm thông qua kỹ thuật gảy, nhấn, rung và luyến. Khi được trình diễn bởi một nghệ sĩ am hiểu nhạc cụ, những âm thanh ấy có thể truyền tải cảm xúc mà không phụ thuộc hoàn toàn vào lời ca. Đây cũng là lợi thế để âm nhạc truyền thống tham gia vào các chương trình giao lưu quốc tế.

Tuy nhiên, đưa di sản ra nước ngoài không chỉ là câu chuyện về số lượng chuyến lưu diễn hay địa điểm biểu diễn. Người nghệ sĩ còn phải giúp khán giả hiểu được nét riêng của loại hình nghệ thuật mình giới thiệu, từ cách tạo âm thanh đến những giá trị văn hóa ẩn sau tác phẩm.

Nghệ sĩ Hải Phượng lựa chọn gắn bó với đàn tranh trong vai trò người biểu diễn, đồng thời tích lũy kiến thức để giải thích và truyền đạt những đặc trưng của nhạc cụ. Qua đó, hoạt động nghệ thuật trở thành một hình thức quảng bá văn hóa, góp phần tạo nên sự kết nối giữa âm nhạc Việt Nam với công chúng quốc tế.

Bên cạnh các hoạt động tại nước ngoài, mối quan hệ thầy trò giữa TS.NSƯT Hải Phượng và GS.TS Trần Văn Khê cũng là một phần đáng chú ý trong hành trình nghề nghiệp. Nữ nghệ sĩ từng chia sẻ về sự kính trọng dành cho người thầy có nhiều đóng góp trong nghiên cứu, giảng dạy và quảng bá âm nhạc truyền thống. Những trải nghiệm cùng thầy góp phần củng cố định hướng theo đuổi nghệ thuật gắn với việc gìn giữ các giá trị văn hóa của nữ nghệ sĩ.

Tiếp lửa đam mê, gìn giữ giá trị âm nhạc dân tộc

Nếu những chuyến lưu diễn đưa nghệ sĩ Hải Phượng đến với công chúng ở nhiều quốc gia thì công việc nghiên cứu và giảng dạy lại giúp nữ nghệ sĩ mở rộng đóng góp trong nước. Nghệ sĩ Hải Phượng theo đuổi con đường học thuật, trở thành Tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa học và được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú năm 2017.

Nữ nghệ sĩ còn hoàn thành chương trình cao học tại Nhạc viện TP. Hồ Chí Minh, trở thành 1 trong 2 Thạc sĩ nghệ thuật đầu tiên của trường ở chuyên ngành Phương pháp và Biểu diễn Sư phạm Âm nhạc Dân tộc. Quá trình học tập cho thấy sự đầu tư nghiêm túc vào kiến thức chuyên môn bên cạnh kinh nghiệm biểu diễn thực tế.

Tại Nhạc viện TP. Hồ Chí Minh, nghệ sĩ Hải Phượng tham gia đào tạo trong lĩnh vực âm nhạc dân tộc và từng giữ chức Trưởng khoa Âm nhạc Dân tộc giai đoạn 2021-2023. Công việc giảng dạy đòi hỏi khả năng hệ thống hóa kiến thức, hướng dẫn kỹ thuật và giúp học viên hiểu được đặc điểm của từng tác phẩm, từng phong cách biểu diễn.

Ngày 5/1/2023, Hải Phượng được tôn vinh cùng một số nghệ sĩ, nhà nghiên cứu tại hoạt động trao giải của Câu lạc bộ Nghiên cứu và Vinh danh Văn hóa Nam bộ do GS.TS Trần Văn Khê sáng lập. Sự kiện ghi nhận những đóng góp trong lĩnh vực văn hóa truyền thống, đồng thời tiếp nối định hướng khuyến khích nghiên cứu, thực hành và lan tỏa các giá trị văn hóa Việt Nam.

Nhìn từ hành trình của TS.NSƯT Hải Phượng, sự tiếp nối di sản không chỉ diễn ra trong phạm vi gia đình, từ người mẹ là nhà giáo, nhạc sĩ đến người con theo đuổi đàn tranh. Quá trình ấy còn được mở rộng qua các hoạt động biểu diễn, hợp tác quốc tế và đào tạo tại nhạc viện.

Từ những giờ tập đàn thời thơ ấu đến các sân khấu quốc tế và giảng đường, TS.NSƯT Hải Phượng từng bước khẳng định dấu ấn riêng trong lĩnh vực âm nhạc dân tộc. Nữ nghệ sĩ ghi dấu qua những thành tựu nghề nghiệp, đồng thời bền bỉ lan tỏa giá trị đàn tranh đến công chúng và truyền dạy kiến thức, kinh nghiệm cho các thế hệ kế tiếp.