Nữ Thiếu tá, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân duy nhất làm dâu nhà Công tử Bạc Liêu, từng được cử sang Liên Xô học tình báo, sở hữu nhan sắc khuynh đảo khiến địch mờ mắt
Với những đóng góp trong thời kỳ kháng chiến, bà được trao tặng Huân chương Chiến công hạng Nhất, Nhì và Ba.
Từ con dâu của “Vua lúa gạo Nam kỳ”
Sinh ra trong gia đình giàu có, được giáo dục bài bản từ nhỏ và từng nổi tiếng bởi nhan sắc, Lâm Thị Phấn đã rời bỏ cuộc sống sung túc để tham gia cách mạng. Với bí danh Thanh Phong, bà hoạt động tình báo qua nhiều giai đoạn kháng chiến, từng thâm nhập vào bộ máy chính quyền Sài Gòn và thu thập những tin tức phục vụ cuộc đấu tranh giải phóng miền Nam.
Bà Lâm Thị Phấn sinh ra tại Cần Thơ, là con gái ông Lâm Văn Phận, một đại điền chủ đồng thời là nhà giáo nổi tiếng nghiêm khắc. Ông Phận từng giữ chức hiệu trưởng Trường Taberd Cần Thơ (tiền thân của Trường THPT Châu Văn Liêm ngày nay) và có thời gian giảng dạy nhiều nhân vật sau này tham gia hoạt động chính trị như Châu Văn Liêm, Ung Văn Khiêm, Nguyễn Văn Hưởng.
Lớn lên trong môi trường giáo dục có ảnh hưởng phương Tây, bà Phấn sớm bộc lộ năng lực học tập nổi bật. Theo những tư liệu về cuộc đời bà, năm 15 tuổi, bà đã đỗ tú tài, một thành tích đáng chú ý đối với nữ giới ở Nam Bộ thời bấy giờ. Bà cũng được nhiều người biết đến khi sở hữu nhan sắc nổi bật và từng được nhắc đến như hoa khôi của Trường Taberd Cần Thơ. Về sau, bà được nhiều người gọi là “Người đẹp Tây Đô”.
Không chỉ có điều kiện học tập thuận lợi, bà còn sớm tiếp xúc với những quan niệm tiến bộ về vai trò của phụ nữ. Tuy nhiên, cuộc đời bà vẫn phải chịu ảnh hưởng từ bối cảnh của xã hội đương thời. Năm 17 tuổi, bà kết hôn với Phan Tấn Dĩnh - con trai trưởng của gia đình bá hộ Phan Văn Bì ở Bạc Liêu, người được mệnh danh là “Vua lúa gạo Nam kỳ”, đồng thời là cháu của công tử Bạc Liêu Trần Trinh Huy.
Hôn nhân đã gắn chặt cuộc đời bà với nhiều quy củ và trách nhiệm. Trong vai trò người vợ, người con dâu, bà phải quán xuyến công việc gia đình. Vậy nhưng, những mâu thuẫn trong đời sống hôn nhân cùng những trải nghiệm khi tiếp xúc với người dân lao động dần khiến bà lựa chọn một con đường khác.
Năm 1944, bà rời gia đình chồng để tham gia cách mạng. Quyết định ấy đồng nghĩa với việc từ bỏ cuộc sống vật chất đủ đầy để bước vào hoàn cảnh hoạt động đầy hiểm nguy. Trong quá trình này, bà từng bị truy bắt, giam giữ nhưng sau đó trốn thoát với sự giúp đỡ của những người tá điền từng được bà cưu mang.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Phan Tấn Dĩnh bị bắt do liên quan đến chính quyền thực dân Pháp. Dù không còn ràng buộc trong mối quan hệ hôn nhân, bà Phấn vẫn tìm cách xin giảm án cho người từng là chồng mình.
Trở thành nữ chiến sĩ tình báo xuất sắc của cách mạng
Ngày 2/8/1950, bà Lâm Thị Phấn được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam. Từ đây, bà hoạt động với bí danh Thanh Phong, đảm nhiệm các nhiệm vụ tình báo tại Cần Thơ và những địa bàn lân cận.
Vốn có trình độ học vấn, khả năng sử dụng tiếng Pháp và hiểu biết về môi trường xã hội của tầng lớp thượng lưu, bà có điều kiện tiếp cận những đối tượng mà lực lượng cách mạng cần nắm bắt thông tin. Bà tham gia thu thập tin tức trong bộ máy quân viễn chinh Pháp, vận chuyển vũ khí, dẫn đường cho lực lượng đặc công và hỗ trợ giải cứu cán bộ bị bắt.
Trong quá trình hoạt động, bà xây dựng mạng lưới cơ sở, tổ chức các đầu mối thu thập tin tức và trực tiếp hoạt động trong vùng đối phương kiểm soát. Những nhiệm vụ này đòi hỏi sự kín đáo, khả năng ứng biến và duy trì các mối quan hệ mà không để lộ mục đích thực sự.
Nổi bật với ngoại hình xinh đẹp, bà dễ dàng tiếp cận với các viên chức cấp cao của địch nhằm khai thác thông tin, báo về cho quân ta. Không những không bị phát hiện khi làm các nhiệm vụ tình báo, bà còn được quân Pháp ưu ái đặt biệt danh là “Thần vệ nữ phương Đông”.
Thanh Phong còn vận động người em trai của mình tên Lâm Văn Phát - người từng đứng về phía đối phương. Tên tuổi Lâm Văn Phát về sau còn được biết đến qua tác phẩm Ván bài lật ngửa, bộ phim khai thác đề tài tình báo trong chiến tranh.
Bà cũng có công vận động, cảm hóa những người có khả năng cung cấp thông tin cho cách mạng. Trong số đó có Trần Hiến, một phiên dịch viên lai Pháp từng được quân đội Pháp tin cậy. Từ mối quan hệ đồng chí, hai người trở thành vợ chồng, cùng tham gia xây dựng và phát triển mạng lưới tình báo tại vùng Tây Đô.
Sau Hiệp định Genève năm 1954, bà tập kết ra miền Bắc, sau đó được cử sang Liên Xô đào tạo chuyên sâu về nghiệp vụ tình báo. Quãng thời gian này giúp bà tiếp tục được trang bị kiến thức phục vụ nhiệm vụ trong giai đoạn chiến tranh tiếp theo.
Năm 1962, bà trở lại miền Nam và hoạt động trong bộ máy cấp cao của chính quyền Sài Gòn. Với khả năng tiếng Pháp, vốn hiểu biết về chính trị và những mối quan hệ đã xây dựng, bà từng bước tạo dựng lòng tin với các sĩ quan, quan chức, qua đó tiếp cận những thông tin quan trọng.
Đặc thù của hoạt động tình báo là nhiều nhiệm vụ không để lại dấu vết công khai. Những cuộc gặp, mối quan hệ và thông tin thu thập được đều phải được xử lý thận trọng để bảo đảm bí mật. Trong giai đoạn này, Thanh Phong tham gia nhiều cuộc họp mật, tìm cách nắm bắt diễn biến bên trong bộ máy đối phương và chuyển thông tin phục vụ cuộc kháng chiến.
Đặc biệt, trong giai đoạn cuối của cuộc chiến, bà được ghi nhận có những đóng góp liên quan đến việc tạo điều kiện để Dương Văn Minh tuyên bố đầu hàng vào trưa 30/4/1975, thời điểm chiến dịch Hồ Chí Minh kết thúc, miền Nam được giải phóng và đất nước tiến tới thống nhất.
Song song với nhiệm vụ tình báo, bà còn tham gia vận động phụ nữ ở miền Tây, xây dựng cơ sở và tổ chức huấn luyện phục vụ hoạt động bí mật. Công việc của bà không chỉ gắn với việc thu thập tin tức mà còn liên quan đến việc duy trì mạng lưới, bảo vệ lực lượng và mở rộng cơ sở cách mạng tại địa bàn.
Sau ngày đất nước thống nhất, Lâm Thị Phấn công tác tại Quân khu 9. Bà nghỉ hưu năm 1984 với quân hàm Thiếu tá. Rời quân ngũ, bà sống giản dị bên người chồng thứ ba là ông Lê Văn Thích.
Với những đóng góp trong thời kỳ kháng chiến, bà được trao tặng Huân chương Chiến công hạng Nhất, Nhì và Ba. Bà qua đời năm 2010, hưởng thọ 92 tuổi.
Cuộc đời của bà Lâm Thị Phấn là hình ảnh tiêu biểu cho người phụ nữ Việt Nam đứng lên giải phóng bản thân, được nhà văn Trầm Hương viết thành tiểu thuyết mang tên “Người đẹp Tây Đô”, sau đó được chuyển thể thành phim truyện cùng tên do đạo diễn Lê Cung Bắc thực hiện.
Cuộc đời nữ tình báo xinh đẹp là nguồn cảm hứng để nhà văn Trầm Hương viết tác phẩm “Người đẹp Tây Đô”, sau đó được dựng thành phim cùng tên. Bộ phim đã làm nên tên tuổi của hàng loạt diễn viên như Việt Trinh, Hồng Ánh...
