Phát hiện bảo tháp trường tồn 1.700 năm ở một quốc gia châu Á: Cao 122m, móng sâu 8,5m, bên trong chứa nhiều phiến vàng cổ

Jetavanaramaya nằm trong quần thể Thành phố linh thiêng Anuradhapura, thuộc tỉnh Bắc Trung Bộ của Sri Lanka. Đây từng là một trong những kinh đô đầu tiên và quan trọng nhất của quốc đảo này, đồng thời là trung tâm chính trị, tôn giáo lớn trong khoảng 1.300 năm.

Năm 1982, thành phố linh thiêng Anuradhapura được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản Thế giới nhờ hệ thống cung điện, tu viện, bảo tháp và nhiều công trình Phật giáo có giá trị đặc biệt.

Đến nay, Anuradhapura vẫn là một trung tâm tôn giáo sống động. Vào những ngày trăng tròn, đông đảo Phật tử mặc trang phục trắng, đi chân trần tới các đền tháp để hành lễ, trong khi các nhà sư tụng kinh từ sáng sớm.

Jetavanaramaya không phải một công trình độc lập mà nằm trong quần thể tu viện Jetavana, một trong những trung tâm Phật giáo lớn của Anuradhapura cổ đại.

Theo các ghi chép trong biên niên sử, quần thể Jetavana được hình thành dưới thời vua Mahasena, người trị vì Anuradhapura vào cuối thế kỷ III. Vào khoảng năm 301, Jetavanaramaya hoàn thành và được xem là một kỳ tích kiến trúc của thế giới cổ đại.

Bảo tháp cũng gắn với những biến chuyển quan trọng trong lịch sử Phật giáo Sri Lanka. Quần thể Jetavana từng liên quan tới phái Sagalika và phản ánh những khác biệt về tư tưởng, giáo lý giữa các cộng đồng Phật giáo tại Anuradhapura.

Điểm khiến Jetavanaramaya trở nên đặc biệt nằm ở quy mô hiếm thấy của công trình. Theo Guinness World Records, bảo tháp có diện tích phần nền khoảng 233.000m2. Khi còn nguyên vẹn cùng phần chóp phía trên, công trình đạt chiều cao khoảng 122m. Với quy mô này, Jetavanaramaya từng nằm trong nhóm những công trình cao nhất thế giới cổ đại và chỉ thấp hơn hai đại kim tự tháp nổi tiếng của Ai Cập.

Sau nhiều thế kỷ chịu tác động của thời gian, khí hậu và các biến động lịch sử, phần chóp của bảo tháp không còn nguyên vẹn. Chiều cao hiện nay của công trình vào khoảng 70,4m. Dù vậy, khối kiến trúc còn lại vẫn đủ cho thấy quy mô đồ sộ của một dự án được thực hiện cách đây hơn 17 thế kỷ.

Khác với nhiều công trình cổ đại nổi tiếng được dựng chủ yếu bằng đá, Jetavanaramaya được xây dựng phần lớn bằng gạch nung. Ước tính khoảng 93 triệu viên gạch đã được sử dụng để tạo nên bảo tháp. Bề mặt công trình sau đó được phủ một lớp vữa vôi, tạo nên diện mạo hoàn chỉnh cho khối kiến trúc khổng lồ.

Quy mô đồ sộ củaJetavanaramaya đặt ra một bài toán kỹ thuật đáng chú ý: Làm thế nào một khối kiến trúc bằng gạch cao hơn 100m có thể đứng vững qua nhiều thế kỷ?

Để tạo độ ổn định cho công trình, nền móng của bảo tháp được đặt trên nền đá, ăn sâu khoảng 8,5m. Theo các ghi chép cổ, voi từng được sử dụng để nện chặt mặt nền với vật liệu chủ yếu là những viên gạch được làm từ cát mịn và đất sét, có khả năng chịu lực lớn.

Khối bảo tháp không rỗng như một tòa nhà thông thường mà là một kết cấu đặc. Hình dạng vòm gần ellipsoid giúp phân bố lực và giảm ứng suất tập trung. Đây cũng là yếu tố khiến Jetavanaramaya thường được nhắc đến như một minh chứng tiêu biểu cho trình độ kỹ thuật xây dựng của Sri Lanka cổ đại.

Giá trị của Jetavanaramaya không chỉ nằm ở quy mô kiến trúc. Các cuộc khai quật khảo cổ tại khu vực Jetavana từng phát hiện những phiến vàng khắc các đoạn kinh Prajñāpāramitā (hay Bát Nhã Ba La Mật Đa) - một văn bản quan trọng trong truyền thống Phật giáo Đại thừa. Một số phiến còn mang hình ảnh liên quan tới Bồ tát và nội dung kinh văn.

Vì vậy, Jetavanaramaya không đơn thuần là một công trình tôn giáo mà còn là dấu tích vật chất của những thay đổi và tranh luận giáo lý từng diễn ra trong lịch sử Phật giáo trên đảo quốc này.

Jetavanaramaya là một phần trong cảnh quan tôn giáo đặc biệt của Anuradhapura.

Không xa bảo tháp là Sri Maha Bodhi, cây bồ đề linh thiêng được cho là phát triển từ một nhánh của cây bồ đề nguyên thủy tại Bodh Gaya, nơi Đức Phật đạt giác ngộ.

Cảnh quan Anuradhapura còn nổi bật với hàng loạt đại bảo tháp như Ruwanwelisaya, Abhayagiriya và Jetavanaramaya. Các công trình này đều được xếp trong nhóm những kiến trúc bằng gạch quy mô lớn nhất của thế giới cổ đại.

Bên cạnh hệ thống bảo tháp là hàng loạt di tích khảo cổ khác, trong đó có Kuttam Pokuna, hay “Hồ đôi”, nổi tiếng với hệ thống bể nước, bậc đá và kỹ thuật dẫn nước tinh xảo.

Sự hiện diện đồng thời của bảo tháp, tu viện, hồ nước, cây bồ đề linh thiêng và các công trình phụ trợ cho thấy Anuradhapura từng là một đô thị tôn giáo có quy hoạch và tổ chức đặc biệt phát triển.

Hơn 1.700 năm sau khi được xây dựng, khối gạch khổng lồ vẫn hiện diện giữa thành phố cổ, trở thành một trong những biểu tượng nổi bật nhất của nền văn minh Sri Lanka cổ đại.

Ngày nay, giữa một Anuradhapura vẫn đông người hành hương mỗi năm, Jetavanaramaya vừa là dấu tích của một đế chế đã lùi xa trong lịch sử, vừa tiếp tục tồn tại như một không gian tôn giáo sống động của Sri Lanka.