Tờ tiền Việt 'bí ẩn nhất' vẫn được lưu hành nhưng không bao giờ thấy xuất hiện
Nằm trong số ba tờ tiền giấy hiếm hoi vẫn còn giá trị lưu hành, song tờ tiền mệnh giá 100 đồng đã gần như biến mất khỏi nền kinh tế Việt Nam.

Một trong những đồng tiền giấy đầu tiên được lưu hành chính thức tại Việt Nam là tiền Đông Dương do chính quyền Pháp phát hành trong giai đoạn 1885-1954, mang mệnh giá 100 đồng bạc, nổi bật với hình ảnh ba thiếu nữ đại diện cho ba nước Việt Nam, Campuchia và Lào.
Trải qua nhiều thay đổi cấu trúc hệ thống tài chính, diện mạo tiền tệ Việt Nam dần định hình rõ nét như hiện tại. Năm 1991, tờ 100 đồng chính thức được phát hành và trở thành mệnh giá thấp nhất trong các loại tiền giấy thuộc hệ thống tiền tệ đang lưu hành thời bấy giờ.
Song hành cùng sự tồn tại của tờ 100 đồng trong hệ thống tiền tệ quốc gia còn có các đồng tiền mệnh giá thấp khác như tờ 200 đồng phát hành năm 1987 có tông màu nâu đỏ tổng thể, mang chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng hình ảnh sản xuất nông nghiệp ở mặt sau và tờ 500 đồng được phát hành vào ngày 15/8/1989 với mặt sau in phong cảnh cảng Hải Phòng. Những đồng tiền này trở thành phương tiện trong các giao dịch đời thường của người dân ở thời kỳ bao cấp chuyển sang kinh tế thị trường.

Khác biệt với phần lớn các tờ tiền mang chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, tờ 100 đồng phát hành năm 1991 sở hữu thiết kế mang đậm dấu ấn di sản kiến trúc lịch sử dân tộc. Ở mặt trước, tờ tiền nổi bật với hình ảnh Quốc huy Việt Nam kết hợp cùng các họa tiết trang trí tinh tế. Trong khi đó, mặt sau in hình ảnh tháp Phổ Minh tọa lạc tại tỉnh Nam Định cũ, công trình kiến trúc Phật giáo có bề dày lịch sử hơn 700 năm.
Những hình ảnh trên tờ tiền biểu trưng cho tinh thần văn hóa truyền thống bền vững của dân tộc. Việc không đưa chân dung vị lãnh tụ tối cao vào tờ tiền này phản ánh chiến lược thiết kế tiền tệ thời kỳ đó nhằm phân định rõ các tầng lớp mệnh giá và biểu tượng quốc gia.
Dù mang giá trị nhỏ trong thanh khoản nhưng ở thời điểm mới lưu hành, tờ 100 đồng đóng vai trò thiết yếu giúp người dân hoàn tất các giao dịch mua bán nhỏ lẻ hàng ngày khi sức mua của đồng tiền còn giữ được biên độ ổn định trong hệ thống kinh tế chuẩn hóa.
Đến năm 2003, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chính thức đưa tiền polymer vào lưu hành song song với các loại tiền giấy cũ. Từ đây, tiền polymer nhanh chóng khẳng định ưu thế vượt trội nhờ độ bền cao, khả năng chống giả tinh vi, không thấm nước và đặc biệt tương thích hoàn hảo với các thiết bị xử lý tiền tệ hiện đại như máy ATM hay máy đếm tiền.

Sự xuất hiện của công nghệ tiền tệ mới cùng tốc độ phát triển mạnh mẽ của kinh tế thị trường vô tình đẩy các tờ tiền mệnh giá nhỏ như 100 đồng, 200 đồng hay 500 đồng vào thế yếu. Tờ 200 đồng và tờ 500 đồng dù vẫn thuộc hệ thống lưu hành nhưng gần như không còn được sử dụng rộng rãi trong giao thương vì mệnh giá quá thấp, không đáp ứng nhu cầu chi tiêu hiện đại.
Bên cạnh đó, do lạm phát và sự tăng trưởng của giá cả hàng hóa, tờ 100 đồng mất dần sức mua thực tế. Từ nhiều năm trước, nhân viên các ngân hàng thương mại đã xác nhận việc tìm kiếm hay đổi tờ 100 đồng trở nên vô cùng khó khăn do nhu cầu thanh toán thực tế không còn tồn tại.
Phần lớn người bán hàng từ chối nhận loại tiền này vì giá trị quá thấp, gần như không đủ mua bất kỳ món hàng nào. Đến hiện tại, về mặt pháp lý, tờ 100 đồng vẫn thuộc hệ thống tiền tệ đang lưu hành nhưng trong đời sống thực tế, nó đã biến mất khỏi các giao dịch thương mại thông thường.
Cũng chính vì sự khan hiếm, tờ 100 đồng phát hành năm 1991 từ phương tiện giao dịch hàng ngày dần trở thành món đồ sưu tầm mang giá trị hoài niệm cao.
Trên thị trường sưu tầm cổ vật và tiền cổ, tờ 100 đồng được định giá cao hơn gấp nhiều lần mệnh giá gốc ban đầu tùy thuộc vào tình trạng bảo quản mới cũ của tờ tiền. Người sưu tầm sẵn sàng chi trả mức giá cao bởi họ tìm thấy trong tờ tiền ấy những ký ức về giai đoạn lịch sử kinh tế đầy biến động của đất nước.
Đáng chú ý, tháng 4/2016, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cho ra mắt tờ tiền lưu niệm 100 đồng đặc biệt nhân dịp kỷ niệm 65 năm thành lập Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (1951-2016). Đây là lần thứ hai cơ quan quản lý tiền tệ quốc gia phát hành tiền lưu niệm sau đợt phát hành loại tiền lưu niệm mệnh giá 50 đồng kỷ niệm 50 năm thành lập Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (1951-2001).

Tờ tiền lưu niệm đặc biệt này sở hữu kích thước lớn hơn các tờ tiền polymer thông thường, được chế tạo bằng chất liệu cotton màu đỏ. Mặt trước của tờ tiền in hình Quốc huy, chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, dòng chữ "Ngân hàng Nhà nước Việt Nam", đi kèm mệnh giá 100 đồng in đậm và logo kỷ niệm 65 năm thành lập Ngân hàng Nhà nước. Mặt sau in hình ảnh trụ sở Ngân hàng Nhà nước uy nghiêm.
Thời điểm đó, quá trình phát hành tờ tiền lưu niệm được triển khai rộng rãi qua hệ thống ngân hàng với hai mức giá cụ thể: 20.000 đồng/tờ đối với loại tờ rời và 25.000 đồng/tờ đối với loại được bọc trong phong bao kèm chú thích song ngữ Việt - Anh.