Từng mọc dại trong rừng, loại gia vị này xưa cho không nay thành 'vàng đen' giá gần 3 triệu/kg, có tiền chưa chắc mua được

Nhặt từng hạt trong rừng sâu, càng hiếm càng đắt

Mỗi độ vào mùa, người dân các tỉnh Tây Bắc và Lạng Sơn lại rủ nhau vào rừng sâu để nhặt hạt dổi. Không giống nhiều loại gia vị trồng đại trà, cây dổi mọc tự nhiên trong rừng, quả chín rụng rải rác dưới gốc, người hái phải kiên nhẫn tìm từng hạt một.

Quả dổi khi chín sẽ tự bung, để lộ những hạt dổi đỏ căng mọng, kích thước chỉ ngang hạt ngô. Sau khi thu hái, hạt được tách ra, phơi khô cho đến khi chuyển từ màu đỏ sang màu cánh gián hoặc đen bóng mới đạt yêu cầu sử dụng.

Theo người dân địa phương, cây dổi ra hoa hai vụ mỗi năm. Vụ chính nở hoa vào tháng 2–3, chín vào khoảng tháng 9–10; vụ phụ ra hoa tháng 7–8 và chín vào tháng 3–4 năm sau. Tuy nhiên, không phải năm nào cũng được mùa, cứ 2–3 năm mới có một vụ thu hoạch nhiều, khiến nguồn cung vốn đã ít lại càng khan hiếm.

Trên thị trường hiện nay, hạt dổi được chia thành hai loại chính là dổi nếp và dổi tẻ. Trong đó, dổi nếp được đánh giá cao nhất, hạt nhỏ, màu vàng sẫm hoặc đen, khi rang tỏa mùi thơm sâu, cay nồng nhưng không gắt. Giá dổi nếp dao động 260.000–300.000 đồng/lạng, tương đương gần 3 triệu đồng/kg. Ngược lại, dổi tẻ có hạt to hơn, mùi thơm kém, hơi hắc, giá chỉ khoảng 150.000–180.000 đồng/lạng.

Ngay cả trong nhóm dổi nếp, chất lượng cũng có sự chênh lệch lớn. Quý nhất là hạt thu từ những cây dổi rừng trên 30 năm tuổi, cho mùi thơm bền và rõ. Hạt từ cây non hơn hoặc thu hái lẫn hạt non – già thường cho chất lượng không đồng đều, khiến người tiêu dùng không sành rất dễ mua nhầm nếu không chọn đúng nguồn uy tín.

“Vàng đen” của ẩm thực núi rừng, có tiền chưa chắc mua được

Từ xa xưa, hạt dổi đã gắn bó mật thiết với ẩm thực của đồng bào Tây Bắc. Chỉ cần vài hạt dổi nướng thơm, giã chung với muối, thêm chút ớt, tỏi là đã có bát muối chấm làm dậy mùi thịt luộc, cá nướng. Hạt dổi cũng thường được dùng để ướp thịt trâu, thịt lợn bản, cá suối, giúp món ăn có hương vị cay nhẹ nhưng rất sâu, khó nhầm lẫn với bất kỳ loại gia vị nào khác.

Trong dân gian, hạt dổi còn được xem như một vị thuốc hỗ trợ chữa đầy hơi, đau bụng, rối loạn tiêu hóa, nên thường được dùng với liều lượng nhỏ nhưng đều đặn.

Không chỉ có hạt quý, cây dổi còn là loại cây gỗ lớn, thân thẳng, vân gỗ đẹp, dẻo dai và có tinh dầu tự nhiên giúp chống mối mọt. Nhờ đó, gỗ dổi thường được sử dụng làm nhà sàn, bàn ghế, đồ nội thất tại các vùng cao.

Có một thời, cây dổi mọc dại trong rừng, quả chín rụng đầy gốc mà ít người để ý, hạt dổi từng được cho không hoặc xin về dùng chơi. Thế nhưng khi giá trị ẩm thực được giới sành ăn phát hiện, hạt dổi rừng đã “lột xác” thành đặc sản đắt đỏ, được săn lùng mỗi mùa, thậm chí có tiền cũng chưa chắc mua được hàng ngon, đúng loại.