Vị bác sĩ là học trò tài năng của Giáo sư Tôn Thất Tùng: Sở hữu ‘đôi tay vàng’ trên bàn mổ, từng phẫu thuật dưới mưa bom B52 trong chiến dịch ‘Điện Biên Phủ trên không’
Được mệnh danh là “bàn tay vàng” trong ngành ngoại khoa, Giáo sư này đã dành trọn cả cuộc đời để cống hiến, nâng niu từng nhịp đập trái tim của hàng ngàn bệnh nhân.
Sinh ngày 31/5/1936 tại Hà Nội, Giáo sư (GS.) Bác sĩ Đặng Hanh Đệ lớn lên trong một gia đình trí thức có truyền thống y khoa lâu đời. Thân sinh của ông là bác sĩ Đặng Hanh Kiên, một trong những người học trò xuất sắc thuộc khóa y sĩ Đông Dương thời bấy giờ.
Chính tấm gương lao động y đức của người cha đã trở thành chiếc nôi tinh thần, định hình nên phẩm chất trung thực, tận tụy và tinh thần trách nhiệm cao cả của ông trong suốt chặng đường hành nghề.
Năm 1954, sau khi tốt nghiệp phổ thông, đứng trước nhiều con đường sự nghiệp, ông quyết định đăng ký vào Đại học Y Hà Nội để nối nghiệp cha. Thời gian đầu, việc học ngành y chưa thực sự tạo nên sự say mê lớn đối với ông.
Tuy nhiên, bước ngoặt xuất hiện khi ông bước chân vào khoa Ngoại. Trực tiếp chứng kiến các ca mổ kịch tính, chứng kiến sức mạnh của y học trong việc giành lại sự sống cho bệnh nhân, ông hoàn toàn bị cuốn hút.
Năm 1960, sau khi tốt nghiệp ra trường, ông được phân công về phòng chuyên đề mổ tim. Tại đây, ông không ngừng nỗ lực tích lũy kiến thức chuyên môn, rèn luyện kỹ năng lâm sàng và nhanh chóng khẳng định năng lực vượt trội, trở thành một trong những gương mặt trẻ tài năng nhất của ngành y tế thời bấy giờ.
Trở thành phẫu thuật viên chính thức, GS. Đặng Hanh Đệ kinh qua nhiều vị trí trọng yếu tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức cũng như tham gia giảng dạy tại Đại học Y Hà Nội. Tên tuổi của ông gắn liền với giai đoạn đầu gian khó nhưng đầy hào hùng của ngành phẫu thuật tim mạch Việt Nam.
Dưới sự dẫn dắt của ông và các đồng nghiệp, hàng loạt kỹ thuật phức tạp đã được triển khai thành công, từ xử lý tổn thương mạch máu, phình động mạch chủ cho đến mổ u nhầy nhĩ trái và các bệnh lý tim bẩm sinh phức tạp.
Một trong những kỷ niệm không thể nào quên trong cuộc đời binh nghiệp y khoa của ông là ký ức 12 ngày đêm trận “Điện Biên Phủ trên không” cuối năm 1972. Mặc cho bom đạn Mỹ bắn phá ác liệt quanh Hà Nội, ông cùng các đồng nghiệp vẫn kiên cường bám trụ dưới hầm mổ Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức. Trong điều kiện thiếu thốn điện, nước, thuốc gây mê, kim chỉ khâu, ông thực hiện hàng ngàn ca mổ cấp cứu xuyên đêm để giành lại sự sống cho thương, bệnh binh.
Năm 1978, ông được cử sang Bệnh viện Laennec ở Paris (Pháp) để thực tập và học tập chuyên sâu về phẫu thuật tim. Chuyến đi này không chỉ giúp ông tiếp thu những kỹ thuật y học tân tiến của thế giới mà còn mở ra chặng đường hợp tác y tế bền chặt giữa Việt Nam và Pháp kéo dài nhiều thập kỷ.
Tay nghề và tinh thần vượt khó của các bác sĩ Việt Nam khiến bạn bè quốc tế phải trầm trồ. Một bác sĩ hồi sức người Pháp khi tận mắt chứng kiến ông mổ tim hở thay van trong điều kiện cơ sở vật chất thiếu thốn đã khẳng định khi về nước sẽ nói với các đồng nghiệp ở Pháp rằng họ đã đòi hỏi quá nhiều, trong khi các bác sĩ Việt Nam không có trang bị hiện đại nhưng vẫn làm nên điều kỳ diệu.
Dù được đồng nghiệp và người dân tôn vinh là “đôi tay vàng”, ông luôn khiêm tốn từ chối xưng danh này. Ông khẳng định trước báo chí năm 2023: “Bàn tay dù khéo léo đến đâu cũng không thể thay thế kiến thức và lương tâm. Một bác sĩ có đôi tay giỏi nhưng không có cái tâm với người bệnh thì cũng không thể trở thành người thầy thuốc đúng nghĩa”.
Với những đóng góp to lớn cho sự nghiệp bảo vệ sức khỏe nhân dân, ông đã được Nhà nước trao tặng danh hiệu Nhà giáo Nhân dân (năm 2000), Giải thưởng Nhà nước về Khoa học và Công nghệ (năm 2011), Huân chương Lao động Hạng Hai, Hạng Ba cùng danh hiệu Trí thức khoa học và công nghệ tiêu biểu năm 2019.
Người học trò xuất sắc của GS. Tôn Thất Tùng
Trọn vẹn 22 năm từ ngày tốt nghiệp ra trường cho đến khi GS. Tôn Thất Tùng qua đời (1960-1982), GS. Bác sĩ Đặng Hanh Đệ luôn là người học trò kề vai sát cánh, làm phụ mổ cho thầy trong vô số ca phẫu thuật. Tình thầy trò giữa 2 người không chỉ dừng lại ở sự truyền dạy kỹ thuật mà còn là sự kết nối sâu sắc về tâm hồn và quan niệm làm nghề.
Dù là những gương mặt vàng trong lịch sử y học nước nhà nhưng trong tâm trí GS. Hanh Đệ, ông vẫn day dứt ký ức đau đớn mà 2 thầy trò phải đối mặt trong phòng phẫu thuật.
Năm 1972, khi đó, trong 1 ca mổ cho bệnh nhân 18 tuổi mắc bệnh tim bẩm sinh muộn làm dính ống động mạch, động mạch bị bục khiến máu phun trào dữ dội. Dù toàn bộ máy hút trong phòng mổ đã vặn hết công suất, bệnh nhân vẫn không qua khỏi.
Bước ra khỏi phòng mổ, người thầy Tôn Thất Tùng ngồi bệt ở bậc thang cuối cùng, đau đớn nói với người học trò: “Thôi, từ nay tôi không mổ nữa đâu, anh mổ đi”. Nhìn thầy kiệt sức và đau khổ vì không cứu được người bệnh, ông chỉ lặng lẽ vâng lời.
Từ thời điểm đó, ông cùng GS. Tôn Thất Bách đứng lên gánh vác trách nhiệm phẫu thuật tim mạch tại Việt Nam, đưa chuyên ngành này vượt qua khó khăn để phát triển mạnh mẽ.
Sự thấu hiểu và cách ứng xử của GS. Tôn Thất Tùng trước các thất bại của học trò để lại bài học lớn cho ông. Thầy Tùng chưa bao giờ mắng mỏ học trò tại nơi đông người, bởi ông hiểu rằng nỗi đau không cứu được bệnh nhân đã là hình phạt kinh khủng nhất đối với 1 bác sĩ. Sự thông cảm đó giúp ông và các thế hệ học trò vững tâm, không suy sụp mà tiếp tục đứng lên cống hiến.
Bài học lớn nhất mà GS. Bác sĩ Đặng Hanh Đệ học được từ người thầy chính là triết lý đối xử với người bệnh. Ông luôn ghi nhớ và thực hành suốt đời lời dặn: “Trước một bệnh nhân, bác sĩ phải nghĩ tới con người trước rồi mới nghĩ tới căn bệnh. Người giàu hay người nghèo đều phải được đối xử như nhau, đừng vì đồng tiền mà quên đi người bệnh”.
Tổ ấm vẹn tròn cùng người vợ từng là sinh viên của mình
Đằng sau những thành tựu rực rỡ trong sự nghiệp, GS. Bác sĩ Đặng Hanh Đệ còn có một cuộc sống cá nhân hạnh phúc bên người vợ Lê Lan Phương. Hai người gặp nhau vào những năm 1960 khi ông đang là giảng viên Đại học Y Hà Nội, tham gia sinh hoạt văn nghệ chung với sinh viên.
Nhớ lại giây phút đầu tiên nhìn thấy bà, ông hóm hỉnh chia sẻ rằng mình đã bị “gây mê” ngay từ cái nhìn đầu tiên, cách chơi chữ vô cùng dí dỏm gắn liền với chuyên ngành gây mê hồi sức của vợ.
Tình yêu của hai người sau đó trải qua nhiều thăng trầm, biến cố và những năm tháng ly tán do chiến tranh. Kỷ vật thiêng liêng nhất mà hai ông bà còn giữ lại đến nay là một chiếc vali chất đầy những lá thư tay gửi cho nhau qua từng năm tháng xa cách. Bí quyết giữ gìn hạnh phúc bền vững qua thời gian của bà Lan Phương rất đơn giản, đó là tình yêu, sự tôn trọng và lòng tin tưởng tuyệt đối dành cho nhau.
Trải qua hơn nửa thế kỷ gắn bó, 2 vợ chồng luôn tự hào khi chứng kiến các con thành đạt và gia đình êm ấm. Dù ở bất kỳ đâu hay tham gia các sự kiện quan trọng, hai ông bà vẫn luôn đồng hành, trao cho nhau những ánh mắt âu yếm và cử chỉ chăm sóc ngọt ngào.
