Vị Đội trưởng đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, được phong quân hàm Thiếu tướng khi mới 33 tuổi

Cách đây 81 năm, ngày 22/12/1944, chấp hành chỉ thị của lãnh tụ Hồ Chí Minh, Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân - đội quân chủ lực đầu tiên của cách mạng Việt Nam chính thức được thành lập, đặt nền móng cho sự ra đời và phát triển của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Trong lễ thành lập tại khu rừng Trần Hưng Đạo, tỉnh Cao Bằng, Quảng Bình có ba người con ưu tú tham gia. Bên cạnh đồng chí Võ Nguyên Giáp, người được lãnh tụ Hồ Chí Minh giao nhiệm vụ tổ chức, thành lập và trực tiếp chỉ đạo hoạt động của Đội, còn có đội viên Võ Văn Luận và đội trưởng Hoàng Sâm.

Thiếu tướng Hoàng Sâm là chiến sỹ cách mạng tiền bối, người học trò gần gũi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, có nhiều đóng góp và hy sinh cho sự nghiệp cách mạng của Đảng, của dân tộc và nhân dân.

Người chiến sỹ cộng sản kiên trung từ vùng đất Quảng Bình

Sinh năm 1915 tại xã Lệ Sơn, huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình cũ (nay là xã Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Trị) - vùng đất giàu truyền thống cách mạng, Trần Văn Kỳ (tên thật của Thiếu tướng Hoàng Sâm) sớm hình thành khí phách kiên cường của người chiến sỹ cộng sản, không cam chịu áp bức, bất công, đứng lên đấu tranh chống kẻ thù.

Trong những thập niên đầu của thế kỷ XX, do hoàn cảnh gia đình bần cùng, không có ruộng đất canh tác, Trần Văn Kỳ theo gia đình rời quê hương sang Thái Lan mưu sinh. Thời gian sinh sống tại đây, với sự thông minh, nhanh nhẹn, ông được Thầu Chín - bí danh của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong thời gian hoạt động tại Thái Lan lựa chọn, bồi dưỡng và giao nhiệm vụ làm liên lạc. Dưới sự dìu dắt của Thầu Chín, Trần Văn Kỳ tích cực tuyên truyền, vận động bà con Việt kiều tham gia các tổ chức cách mạng.

Năm 1933, Trần Văn Kỳ được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương, phụ trách địa điểm liên lạc và công tác in ấn, phát truyền đơn. Trong thời gian hoạt động tại Thái Lan, ông thể hiện vai trò là một đảng viên năng nổ, có nhiều đóng góp cho phong trào yêu nước của cộng đồng Việt kiều.

Đến năm 1934, Trần Văn Kỳ bị lộ, bị mật thám Thái Lan bắt giam và trao cho Lãnh sự quán Pháp. Sau một năm giam giữ, do không đủ bằng chứng kết tội, ông được trả tự do nhưng bị trục xuất khỏi Thái Lan. Sau khi bị trục xuất, Trần Văn Kỳ không trở về quê nhà mà được tổ chức bí mật đưa sang Trung Quốc tiếp tục hoạt động cách mạng. Năm 1936, ông đến Quảng Tây và được cử đi học tiếng Trung Quốc.

Đầu năm 1937, theo phân công của cấp trên, Trần Văn Kỳ trở về nước, công tác tại Tỉnh ủy Cao Bằng, phụ trách cơ quan in và công tác giao thông liên lạc ở khu vực biên giới cho đến năm 1939. Năm 1940, ông sang Tĩnh Tây để bắt liên lạc với cấp trên.

Tại đây, Trần Văn Kỳ được gặp lại Thầu Chín và tham dự lớp huấn luyện cán bộ về công tác tổ chức các đoàn thể quần chúng do Người trực tiếp giảng dạy. Cũng trong thời gian này, ông mới biết Thầu Chín chính là Bác Hồ và được Bác đặt tên là Hoàng Sâm.

Đầu năm 1941, Hoàng Sâm được giao nhiệm vụ cùng các đồng chí Phùng Chí Kiên, Lê Quảng Ba, Đặng Văn Cáp… bảo vệ Bác Hồ từ Trung Quốc trở về Pác Bó (Cao Bằng) sau 30 năm hoạt động ở nước ngoài. Cuối năm 1941, Đội du kích Cao Bằng gồm 12 người được thành lập, Hoàng Sâm được cử làm Đội phó. Giữa năm 1942, ông đảm nhiệm cương vị Đội trưởng.

Trên cương vị Đội phó rồi Đội trưởng, Hoàng Sâm được biết đến là cán bộ hoạt động cách mạng dày dạn kinh nghiệm, gan dạ, mưu trí, có biệt tài bắn súng và cưỡi ngựa, khiến các toán phỉ ở khu vực biên giới phải dè chừng. Trong giai đoạn 1940-1943, ông làm Đội trưởng Đội vũ trang tuyên truyền của Tổng bộ Việt Minh, đồng thời là Tỉnh ủy viên tỉnh Bắc Kạn, phụ trách công tác tự vệ chiến đấu, trừ gian, củng cố cơ sở cách mạng và tổ chức du kích ở khu vực biên giới hai tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn.

Trở thành người chỉ huy đội quân chủ lực đầu tiên

Thực hiện Chỉ thị của lãnh tụ Hồ Chí Minh, ngày 22/12/1944, tại khu rừng Trần Hưng Đạo (nay thuộc xã Tam Kim, huyện Nguyên Bình cũ của tỉnh Cao Bằng), lễ thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân đã được tổ chức.

Đội hình ban đầu gồm 34 chiến sĩ, biên chế thành 3 tiểu đội, do đồng chí Hoàng Sâm đảm nhiệm cương vị Đội trưởng. Trong Chỉ thị, Chủ tịch Hồ Chí Minh yêu cầu Đội xây dựng kế hoạch tổ chức một trận đánh nhằm “gây tin tưởng cho các chiến sĩ và gây truyền thống hành động tích cực, nhanh chóng cho bộ đội”.

Ý thức rõ ý nghĩa đặc biệt quan trọng của trận đánh mở đầu, dưới sự chủ trì của đồng chí Võ Nguyên Giáp, Ban Chỉ huy Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân đã tập trung nghiên cứu nhiều vấn đề then chốt, trong đó trọng tâm là lựa chọn mục tiêu và phương thức tác chiến phù hợp. Mục tiêu đặt ra là với lực lượng còn nhỏ, trang bị hạn chế nhưng vẫn giành được thắng lợi lớn về chính trị và quân sự, đồng thời giảm thiểu tối đa tổn thất về người và vũ khí.

Một thắng lợi sẽ có tác động mạnh mẽ, củng cố niềm tin cho các đội viên và thúc đẩy phong trào cách mạng trong khu vực; ngược lại, nếu thất bại, hệ lụy tiêu cực sẽ rất nặng nề. Trong bối cảnh Đội mới thành lập, chưa được huấn luyện nhiều, vũ khí thô sơ, cơ số đạn ít, trận đánh đầu tiên còn phải đáp ứng yêu cầu thu được thêm vũ khí và bảo toàn lực lượng.

Với sự nhạy bén về chính trị và tư duy quân sự sắc sảo, Đội trưởng Hoàng Sâm đã đóng góp nhiều ý kiến quan trọng cùng đồng chí Võ Nguyên Giáp và Ban Chỉ huy Đội trong quá trình xác định mục tiêu và xây dựng phương án tác chiến. Những đóng góp này góp phần quyết định việc lựa chọn đúng mục tiêu, sử dụng chiến thuật phù hợp, bảo đảm thắng lợi trong hai trận đánh mở đầu vào đồn Phai Khắt ngày 25/12/1944 và đồn Nà Ngần ngày 26/12/1944.

Dưới sự chỉ huy trực tiếp của Đội trưởng Hoàng Sâm, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân đã vận dụng linh hoạt chiến thuật hóa trang kỳ tập (tập kích). Đây là cách đánh không đòi hỏi nhiều về lực lượng và vũ khí, phù hợp với điều kiện còn nhiều hạn chế của Đội khi mới ra đời nhưng mang lại hiệu quả chiến đấu cao.

Với hai trận đánh vào Phai Khắt và Nà Ngần giành thắng lợi, Đội không chỉ tiêu diệt và bắt toàn bộ quân địch trong đồn mà còn thu được nhiều vũ khí, quân trang. Thành công của hai trận đánh này mang đậm dấu ấn chỉ đạo tác chiến của Đội trưởng Hoàng Sâm, người đã vận dụng hiệu quả chiến thuật được Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu trong Chỉ thị thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, đó là “Vận dụng lối đánh du kích, bí mật, nhanh chóng, tích cực, nay Đông mai Tây, lai vô ảnh, khứ vô tung”.

Trong trận đánh Đồng Mu diễn ra ngày 4/2/1945-5/2/1945, Đội chưa hoàn thành mục tiêu tiêu diệt toàn bộ quân địch như kế hoạch và lần đầu tiên có đồng đội hy sinh. Trên cương vị người chỉ huy, Đội trưởng Hoàng Sâm nghiêm túc nhận trách nhiệm về mình, đồng thời nhấn mạnh: “Trong cuộc chiến đấu dài lâu, tất nhiên phải có lúc thành, lúc bại, qua trận đánh này chúng ta đã rút được nhiều kinh nghiệm để sau này chiến thắng lớn hơn”.

Từ “đốm lửa nhỏ” ở khu rừng Trần Hưng Đạo, dưới sự lãnh đạo và chỉ huy của Đội trưởng Hoàng Sâm, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân đã nhanh chóng trưởng thành, phát triển thành các đơn vị Giải phóng quân ngày càng vững mạnh. Lực lượng này đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ, bảo vệ và làm chỗ dựa vững chắc cho lực lượng chính trị quần chúng nổi dậy giành chính quyền trong Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945, tiến tới kiến lập Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa - Nhà nước Dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á, tạo nên bước ngoặt lịch sử, đưa dân tộc Việt Nam bước vào thời đại mới - thời đại Hồ Chí Minh.

Trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp (1946-1950), đồng chí được giao giữ chức vụ Khu trưởng Khu 2, Chỉ huy Mặt trận Tây tiến, Tư lệnh Liên khu 3. Ngày 20/1/1948, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh phong quân hàm Thiếu tướng cho Hoàng Sâm khi ông mới 33 tuổi.

Sau Chiến thắng Điện Biên Phủ, Thiếu tướng Hoàng Sâm giữ chức Đại đoàn trưởng Đại đoàn 320, chỉ huy tiếp quản Hải Phòng. Từ năm 1955-1968, ông lần lượt đảm nhiệm các cương vị Tư lệnh Quân khu Tả Ngạn, Tư lệnh Quân khu Hữu Ngạn và Tư lệnh Quân khu 3. Giữa năm 1968, ông được lệnh vào làm Tư lệnh Quân khu Trị Thiên và hy sinh vào cuối năm đó.

Thiếu tướng Hoàng Sâm là đại biểu Quốc hội khóa II và khóa III. Với những đóng góp cho sự nghiệp cách mạng và xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam, ông được Đảng, Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý, gồm Huân chương Hồ Chí Minh (truy tặng năm 1999), Huân chương Quân công hạng Nhất, Huân chương Chiến công hạng Nhất, Huân chương Chiến thắng hạng Nhất, Huân chương Chiến sỹ vẻ vang hạng Nhì, hạng Ba cùng nhiều hình thức khen thưởng khác.

Bài viết có sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Thiếu tướng Hoàng Sâm, Đội trưởng Đội Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân - Đại tá, TS Phan Sỹ Phúc, Viện Lịch sử Quân sự

- Thiếu tướng Hoàng Sâm - Người Cộng sản kiên trung, nhà chỉ huy quân sự tài năng - Báo Chính phủ

- Từ điển Bách khoa quân sự Việt Nam – Trung tâm Từ điển bách khoa quân sự, Bộ Quốc phòng

- Bách khoa toàn thư quân sự Việt Nam – Cục Khoa học quân sự, Bộ Quốc phòng

- Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam. Nxb Giáo dục. Hà Nội, 2005

Ảnh: Tư liệu sưu tầm