Washington - Kiev rạn nứt, hòa bình ở Ukraine đứng trước phép thử mới

Ngày 19/10, Tổng thống Mỹ Donald Trump một lần nữa đề nghị Ukraine cử người khác thay Tổng thống Volodymyr Zelensky tham gia đàm phán chấm dứt cuộc xung đột với Nga. Đây là lần thứ hai chỉ trong hơn một tuần ông Trump công khai đặt vấn đề thay đổi người đại diện phía Ukraine.

Trước đó, ngày 10/10, nhà lãnh đạo Mỹ thậm chí đề cập khả năng Ukraine cần một tổng thống mới để đạt được thỏa thuận hòa bình. Ông cũng chỉ trích gay gắt việc Kiev liên tục tấn công các nhà máy lọc dầu Nga, cho rằng những hoạt động này góp phần đẩy giá nhiên liệu thế giới lên cao.

Phản ứng của Tổng thống Zelensky cũng không kém phần cứng rắn. Nhà lãnh đạo Ukraine cho rằng việc Mỹ nới lỏng trừng phạt đối với nhiên liệu Nga có thể khiến Moscow giảm động lực chấm dứt xung đột.

Những tuyên bố qua lại cho thấy quan hệ Washington - Kiev đang trải qua một giai đoạn đặc biệt khó khăn. Nhưng đằng sau bất đồng giữa hai tổng thống là những tính toán khác nhau về cách thức kết thúc cuộc xung đột đã kéo dài hơn bốn năm rưỡi.

Khi giá dầu chen vào bàn đàm phán

Ngày 9/10, các nhà đàm phán Mỹ, Ukraine và châu Âu gặp nhau tại Miami, bang Florida, trong khoảng sáu giờ nhằm tìm kiếm một đề xuất chung có thể đưa ra thương lượng với Nga.

Theo Reuters, mục tiêu của các bên là xây dựng một khuôn khổ thỏa thuận trong những tuần tiếp theo, qua đó tạo cơ hội đạt đột phá ngoại giao trước mùa đông.

Tuy nhiên, ngay trong lúc các cuộc tiếp xúc diễn ra, Tổng thống Trump công bố thỏa thuận với Tổng thống Nga Vladimir Putin về việc đưa thêm dầu diesel Nga ra thị trường quốc tế. Washington đồng thời dỡ bỏ một số hạn chế đối với nhiên liệu Nga, vốn được áp dụng nhằm hạn chế nguồn thu phục vụ chiến tranh của Moscow.

Thông báo này khiến Kiev bất ngờ.

Đối với Nhà Trắng, thỏa thuận nhiên liệu mang ý nghĩa kinh tế rõ rệt. Giá năng lượng tăng mạnh sau khi xung đột Mỹ - Iran bùng phát hồi tháng 2, gây sức ép lên người tiêu dùng và doanh nghiệp Mỹ. Trong bối cảnh cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11 đang đến gần, giá xăng dầu trở thành vấn đề chính trị mà chính quyền Tổng thống Trump khó có thể xem nhẹ.

Tuy nhiên, đối với Ukraine, dầu mỏ và nhiên liệu Nga không chỉ là một loại hàng hóa trên thị trường quốc tế. Nguồn thu từ năng lượng là một bộ phận quan trọng của nền kinh tế Nga. Trong khi đó, các nhà máy lọc dầu, kho chứa và mạng lưới vận chuyển nhiên liệu còn có vai trò đối với hoạt động hậu cần quân sự.

Vì vậy, Kiev đã gia tăng sử dụng máy bay không người lái tấn công các cơ sở lọc dầu nằm sâu trong lãnh thổ Nga. Những đợt tập kích này gây gián đoạn hoạt động sản xuất nhiên liệu, buộc Moscow phải triển khai thêm các biện pháp bảo đảm nguồn cung trong nước.

Trong khi đó, Tổng thống Trump lại nhìn nhận chiến dịch đó từ một góc độ khác: các cuộc tấn công vào nhà máy lọc dầu Nga có thể khiến nguồn cung nhiên liệu thế giới thêm căng thẳng.

Bất đồng càng trở nên gay gắt khi Ukraine tiếp tục hứng chịu các cuộc tập kích nhằm vào hệ thống điện và hạ tầng thiết yếu.

Ngày 10/10, một cuộc tấn công của Nga tại thành phố Zaporizhzhia gây thương vong. Ông Zelensky lập tức liên hệ vụ việc với quyết định nới lỏng trừng phạt nhiên liệu Nga của Washington, cho rằng Moscow đang nhận được tín hiệu không phù hợp từ Mỹ.

Cùng ngày, Tổng thống Trump cảnh báo Ukraine phải chấm dứt các cuộc tấn công vào nhà máy lọc dầu Nga.

Hai bên vì thế không chỉ bất đồng về một thỏa thuận diesel. Họ đang có cách tiếp cận khác nhau đối với chính công cụ tạo sức ép trên bàn đàm phán.

Washington muốn hạ nhiệt giá năng lượng và tìm kiếm những lợi ích đủ để khuyến khích Moscow thương lượng. Kiev lại cho rằng nếu giảm sức ép kinh tế và quân sự quá sớm, Nga sẽ có thêm điều kiện duy trì chiến tranh mà không phải đưa ra nhượng bộ đáng kể.

Đáng chú ý, ngay trong nội bộ nước Mỹ cũng xuất hiện những ý kiến phản đối quyết định nới lỏng trừng phạt. Một số nghị sĩ cho rằng Washington cần tăng sức ép đối với Moscow thay vì giảm bớt các biện pháp hạn chế.

Điều đó cho thấy chính sách của Mỹ đối với cuộc chiến Ukraine đang chịu tác động đồng thời từ lợi ích đối ngoại, giá năng lượng và những tranh luận chính trị trong nước.

Hòa bình có thể được quyết định khi thiếu Ukraine?

Một diễn biến khác ngày 19/10 càng làm gia tăng sự bất an của Kiev.

Theo The Washington Post, Tổng thống Putin đã đề xuất khả năng tổ chức cuộc gặp với Tổng thống Mỹ Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình bên lề Hội nghị cấp cao APEC tại Thâm Quyến, Trung Quốc, vào tháng 11.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio xác nhận ý tưởng này đã được đề cập nhưng chưa có quyết định cuối cùng. Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov cũng nhấn mạnh chưa có đề xuất cụ thể hoặc chương trình nghị sự được thống nhất.

Tuy nhiên, việc xuất hiện khả năng ba nhà lãnh đạo Mỹ, Nga và Trung Quốc gặp nhau để trao đổi về cuộc chiến Ukraine đã gây phản ứng từ Kiev.

Ngoại trưởng Ukraine Andrii Sybiha cho rằng một cuộc gặp giữa lãnh đạo Ukraine, Mỹ và Nga có thể giúp thúc đẩy chấm dứt xung đột. Ngược lại, một cơ chế đàm phán giữa Mỹ, Nga và Trung Quốc mà không có Ukraine sẽ không giải quyết được vấn đề cốt lõi.

Đằng sau phản ứng này là mối quan ngại về quyền quyết định của Ukraine đối với tương lai đất nước.

Đối với Washington, mở rộng tiếp xúc với Moscow và Bắc Kinh có thể tạo thêm kênh ngoại giao, đặc biệt khi Trung Quốc duy trì quan hệ kinh tế và chính trị quan trọng với Nga.

Với Moscow, một cuộc gặp giữa ba cường quốc cũng có thể đưa vấn đề Ukraine vào chương trình thương lượng rộng hơn, bao gồm quan hệ Mỹ - Nga, an ninh châu Âu và các lợi ích chiến lược khác.

Nhưng với Kiev, nguy cơ lớn nhất là những điều kiện liên quan tới lãnh thổ và bảo đảm an ninh được thảo luận trước khi Ukraine có cơ hội trình bày đầy đủ lập trường. Đó là một trong những mâu thuẫn khó giải quyết nhất của tiến trình hòa bình hiện nay: các cường quốc có thể tìm kiếm một thỏa thuận nhằm ổn định quan hệ quốc tế, trong khi Ukraine phải đối diện trực tiếp với những hệ quả lâu dài của bất kỳ quyết định nào về lãnh thổ và an ninh.

Bất đồng với Washington còn khiến Kiev phải tính toán lại mức độ phụ thuộc vào Mỹ. Ngày 18/10, ông Zelensky công khai cáo buộc Nhà Trắng hạn chế quyền tiếp cận một số dịch vụ liên lạc vệ tinh quan trọng đối với quân đội Ukraine. Phía Mỹ bác bỏ cáo buộc này.

Trước đó, các thông tin về việc hạn chế tốc độ của hệ thống Starshield cũng làm dấy lên lo ngại về khả năng duy trì hoạt động của một số phương tiện không người lái Ukraine.
Dù chưa thể xác định đầy đủ nguyên nhân và phạm vi của những gián đoạn được phản ánh, tranh cãi đã cho thấy một thực tế: sự hỗ trợ về tình báo, thông tin liên lạc và công nghệ của Mỹ vẫn giữ vai trò quan trọng đối với năng lực phòng thủ Ukraine.

Châu Âu đang tìm cách gia tăng viện trợ và giảm sự phụ thuộc vào Washington. Tuy nhiên, việc thay thế toàn bộ những năng lực Mỹ đang cung cấp không thể thực hiện trong thời gian ngắn.

Bởi vậy, Ukraine đứng trước một bài toán khó. Kiev muốn bảo vệ lập trường trong đàm phán, nhưng cũng phải tránh để căng thẳng chính trị với Washington gây thêm bất lợi trên chiến trường.

Cánh cửa ngoại giao chưa khép lại

Dù quan hệ hai nước căng thẳng, các kênh đàm phán vẫn được duy trì.

Ngày 18/10, Tổng thống Zelensky đã trao đổi với hai đặc phái viên của Tổng thống Mỹ Trump là Steve Witkoff và Jared Kushner về những bất đồng hiện nay cũng như nỗ lực nối lại thương lượng với Nga.

Chi tiết này đáng chú ý bởi nó cho thấy hai bên vẫn tìm cách kiểm soát khủng hoảng trong quan hệ song phương.

Tuy nhiên, những nỗ lực ngoại giao đang diễn ra trong bối cảnh chiến sự không hạ nhiệt.

Ngày 11/10, ông Trump tuyên bố Nga và Ukraine đã đồng ý ngừng tấn công các mục tiêu năng lượng, có hiệu lực ngay lập tức. Nhưng Nhà Trắng không công bố đầy đủ nội dung hay cơ chế giám sát thỏa thuận.

Chỉ một ngày sau, ông Zelensky cáo buộc Nga vi phạm lệnh ngừng tấn công sau khi một nhà máy nhiệt điện tại Kharkiv bị tập kích.

Những diễn biến này đặt ra câu hỏi không chỉ về khả năng đạt thỏa thuận, mà còn về cách bảo đảm các bên thực hiện cam kết.

Với Ukraine, ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu Nga chỉ có ý nghĩa nếu Moscow cũng chấm dứt các cuộc tập kích vào lưới điện và hạ tầng năng lượng Ukraine.

Trong khi đó, mùa đông đang đến gần. Những đợt tập kích vào hệ thống điện, khí đốt và cơ sở sưởi ấm có thể khiến đời sống hàng triệu người dân Ukraine thêm khó khăn. Ở chiều ngược lại, các cuộc tấn công vào ngành lọc dầu tiếp tục đặt Nga trước sức ép bảo vệ nguồn cung nhiên liệu.

Hai bên đều có những mục tiêu mà họ cho rằng có thể tạo thêm lợi thế trước khi bước vào thương lượng. Chính điều đó khiến triển vọng đạt thỏa thuận ngừng bắn toàn diện trở nên phức tạp.

Mỹ có thể thúc đẩy một thỏa thuận nhanh, nhưng Washington không thể chỉ dựa vào sức ép đối với Kiev. Nga cũng phải có động lực chấp nhận những điều kiện có thể kiểm chứng và thực hiện.

Nếu các biện pháp nới lỏng trừng phạt không đi kèm những bước xuống thang tương ứng, Ukraine sẽ có lý do để nghi ngờ hiệu quả của cách tiếp cận này.

Ngược lại, nếu Kiev không duy trì được quan hệ hợp tác cần thiết với Washington, vị thế của Ukraine trong cả hoạt động quân sự lẫn đàm phán có thể chịu thêm sức ép. Bởi vậy, điều đang diễn ra không đơn thuần là một cuộc tranh cãi giữa ông Trump và ông Zelensky.

Đó là sự va chạm giữa những ưu tiên chiến lược khác nhau: Mỹ muốn sớm chấm dứt chiến tranh và giảm áp lực kinh tế; Ukraine muốn có một thỏa thuận bảo đảm an ninh lâu dài; còn Nga tiếp tục theo đuổi những yêu cầu về lãnh thổ và cấu trúc an ninh mà Moscow coi là cốt lõi.

Sau hơn bốn năm rưỡi xung đột, trở ngại của hòa bình không chỉ nằm ở khoảng cách giữa Nga và Ukraine. Một khó khăn mới đang nổi lên ngay trong quan hệ giữa Kiev và Washington.

Đưa các bên trở lại bàn đàm phán đã khó. Tìm được một thỏa thuận mà cả Nga và Ukraine đều chấp nhận, đồng thời có đủ cơ chế bảo đảm thực thi, còn khó hơn. Và khi mùa đông đang đến gần, thời gian không còn là lợi thế của những người phải sống dưới các cuộc tập kích.