Báo ngoại: Việt Nam chỉ mất 20 năm để đi chặng đường mà Pháp mất 115 năm, mở ra thị trường gần 5 tỷ USD

Theo Nikkei, Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ thuộc nhóm nhanh nhất thế giới, khi tỷ lệ sinh giảm mạnh trong khi tuổi thọ ngày càng tăng.

Từ mức gần 7 con trên mỗi phụ nữ vào những năm 1960, tỷ lệ sinh đã giảm xuống quanh mức 2 con kể từ năm 2006. Với dân số hơn 100 triệu người, tỷ lệ người từ 65 tuổi trở lên tại Việt Nam được dự báo tăng từ 7% năm 2015 lên hơn 14% vào năm 2036.

Quá trình chuyển đổi này chỉ diễn ra trong khoảng 2 thập niên, trong khi Pháp mất tới 115 năm để trải qua sự thay đổi tương tự.

Không chỉ sống lâu hơn, người Việt còn có khoảng thời gian đáng kể phải đối mặt với bệnh tật và suy giảm sức khỏe. Theo nghiên cứu của Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) và cơ quan thống kê Việt Nam, tuổi thọ trung bình đạt 74,7 tuổi, nhưng tuổi thọ khỏe mạnh chỉ khoảng 65,4 tuổi. Như vậy, nhiều người có thể trải qua gần 10 năm cuối đời với những hạn chế về sức khỏe, vận động hoặc sinh hoạt.

Trong khi nhu cầu chăm sóc gia tăng, trách nhiệm này vẫn chủ yếu do gia đình đảm nhận. Theo UNFPA, khoảng 99% người cao tuổi tại Việt Nam dựa vào sự chăm sóc của người thân, với phụ nữ đảm nhận khoảng 72% khối lượng công việc.

Mô hình chăm sóc truyền thống ngày càng chịu sức ép khi quy mô gia đình thu hẹp, người trẻ rời quê để học tập và làm việc, còn cha mẹ sống lâu hơn. Những thay đổi này vừa đặt ra thách thức cho hệ thống y tế và an sinh xã hội, vừa mở ra cơ hội cho các dịch vụ thuộc “nền kinh tế bạc”, phục vụ nhu cầu của người cao tuổi.

Catherine Earl, Phó giáo sư tại Đại học RMIT Việt Nam, nhận định sự phát triển của kinh tế bạc là một trong những thay đổi đáng kể tại Việt Nam trong 1/4 đầu thế kỷ XXI, gắn với quá trình đô thị hóa, quy mô gia đình nhỏ hơn và tốc độ già hóa gia tăng.

Ken Research dự báo thị trường chăm sóc người cao tuổi tại Việt Nam có thể tăng từ 2,68 tỷ USD năm 2025 lên 4,8 tỷ USD vào năm 2031, tương đương mức tăng trưởng bình quân khoảng 10% mỗi năm.

Chi phí từ 7 triệu đến hơn 100 triệu đồng/tháng

Trước nhu cầu ngày càng lớn, các doanh nghiệp chăm sóc người cao tuổi đang mở rộng hoạt động, với nhiều mức giá và phân khúc khác nhau.

Trong giai đoạn từ năm 2022 đến năm 2025, hệ thống dưỡng lão Diên Hồng đã mở thêm 7 cơ sở. Doanh nghiệp dự kiến tiếp tục mở rộng, trong đó có cơ sở đầu tiên tại TP.HCM hoạt động trong vài tháng tới. Chi phí chăm sóc cơ bản tại đây dao động từ 7 triệu đến 18 triệu đồng/tháng.

Tâm An Nhiên, một viện dưỡng lão quy mô 40 giường tại Hà Nội, thu phí từ 13 triệu đến 20 triệu đồng/người/tháng. Chủ cơ sở, bà Dương Thị Thủy, cho biết khi mới mở cửa cách đây 9 tháng, số người hỏi dịch vụ còn rất ít. Hiện cơ sở gần như nhận được cuộc gọi tư vấn mỗi ngày, khiến bà lên kế hoạch mở thêm 2 địa điểm.

Ở phân khúc cao cấp, Phương Đông Asahi, vận hành theo mô hình Nhật Bản, có mức phí từ khoảng 40 triệu đồng/tháng. Với phòng ở và tiện ích cao cấp, chi phí có thể vượt 100 triệu đồng/tháng.

Dù các cơ sở tư nhân đang phát triển, mạng lưới chăm sóc chuyên nghiệp vẫn chưa phủ rộng. Một khảo sát cho thấy Việt Nam có hơn 400 cơ sở dưỡng lão, gần một nửa là cơ sở từ thiện hoặc được Nhà nước hỗ trợ. Theo Bộ Y tế, phần lớn tập trung tại Hà Nội và TP.HCM.

Từ chăm sóc tại nhà đến kết hợp nhà ở với dịch vụ y tế

Việc mở thêm viện dưỡng lão mới chỉ đáp ứng một phần nhu cầu. Theo bà Nga, đại diện Diên Hồng, thị trường cần đa dạng lựa chọn, từ chăm sóc nội trú, chăm sóc ban ngày đến dịch vụ tại nhà.

Trải nghiệm của bà Vũ Thị Bích Hảo, 69 tuổi, cho thấy người cao tuổi có thể cần sự hỗ trợ chuyên nghiệp nhưng vẫn mong muốn gắn bó với gia đình. Bà chuyển vào một cơ sở chăm sóc tại Hà Nội cách đây 6 tháng sau khi bị đột quỵ.

Sau thời gian đầu thích nghi, bà dần quen với lịch sinh hoạt cố định, gồm ăn uống, tập thể dục và các hoạt động duy trì khả năng vận động, nhận thức. Bà cảm thấy yên tâm vì luôn có bác sĩ và những người cùng tuổi để trò chuyện. Tuy nhiên, khi nhắc tới người chồng đang mắc ung thư, bà bật khóc vì nhớ nhà.

Theo bà Earl, mong muốn được sống và chăm sóc tại chính ngôi nhà của mình khá phổ biến ở Việt Nam cũng như nhiều nước châu Á. Đây là yếu tố có thể định hình hướng phát triển của thị trường trong những năm tới.

Ken Research dự báo tỷ trọng doanh thu từ dịch vụ chăm sóc tại nhà có thể tăng từ 34% năm 2025 lên 42% vào năm 2031. Mô hình này phù hợp với văn hóa gia đình, không đòi hỏi đầu tư lớn vào cơ sở vật chất và ngày càng thuận tiện hơn nhờ các nền tảng công nghệ.

Bên cạnh dịch vụ tại nhà, mô hình kết hợp nơi ở với chăm sóc y tế cũng đang được nghiên cứu và triển khai.

PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, cho rằng Việt Nam cần điều chỉnh cách tiếp cận truyền thống đối với việc chăm sóc cha mẹ khi về già. Theo ông, xã hội lâu nay vận hành phần nào dựa trên một “nền kinh tế của chữ hiếu”, trong đó cha mẹ nuôi con, rồi con trưởng thành và có thu nhập sẽ quay lại chăm sóc cha mẹ.

Ông đề xuất phát triển mô hình “elderly living”, kết hợp nơi ở với chăm sóc y tế để đáp ứng đồng thời nhu cầu sinh hoạt và bảo vệ sức khỏe của người cao tuổi.

Tháng 1/2026, Hà Nội khởi công Khu phức hợp y tế chăm sóc sức khỏe người cao tuổi Đại học Y Hà Nội, với tổng vốn khoảng 14.200 tỷ đồng. Dự án tích hợp khám chữa bệnh, đào tạo, nghiên cứu và khu dưỡng cư dành cho người cao tuổi.

Khu nhà ở dự kiến có khoảng 720 căn hộ, phục vụ khoảng 1.680 người. Các tầng phía dưới bố trí dịch vụ y tế, từ cấp cứu đến chẩn đoán chuyên sâu. Tại lễ khởi công, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh Việt Nam cần có cách tiếp cận mới trước những thay đổi về cấu trúc gia đình và quá trình già hóa dân số.

Một mô hình thử nghiệm gồm 70 căn hộ dành cho người cao tuổi tại trung tâm Hà Nội cũng đang được nghiên cứu với doanh nghiệp Nhật Bản Care 21. Hệ thống dự kiến ứng dụng dữ liệu lớn và nhận diện khuôn mặt để phát hiện nguy cơ sức khỏe, đồng thời kết nối trực tiếp với dịch vụ cấp cứu và thiết bị chẩn đoán.

Ở cấp độ chính sách, tháng 7, Hà Nội công bố gói chính sách phát triển "kinh tế bạc", trong đó có ưu đãi cho dịch vụ, sản phẩm dành cho người cao tuổi và khuyến khích doanh nghiệp sử dụng lao động lớn tuổi.

Doanh nghiệp chịu sức ép về chi phí và nhân lực

Tiềm năng thị trường lớn nhưng việc vận hành cơ sở dưỡng lão không dễ dàng. Theo bà Thủy, Tâm An Nhiên cần tối thiểu 27 người lưu trú mới đủ bù chi phí hoạt động.

Bà Nga cho biết biên lợi nhuận của lĩnh vực này rất mỏng. Một số cơ sở của Diên Hồng chỉ hòa vốn hoặc lỗ nhẹ để duy trì khả năng tiếp nhận người cao tuổi. Khung pháp lý chưa hoàn chỉnh, chi phí vận hành cao và ít hỗ trợ từ Nhà nước tiếp tục gây khó khăn cho việc mở rộng dịch vụ.

Nhân lực cũng là một thách thức lớn. Theo bà Thủy, doanh nghiệp có thể tuyển 10 người nhưng cuối cùng chỉ giữ được 1 người, do người lao động có nhiều lựa chọn việc làm khác. Vì vậy, các cơ sở phải đồng thời giải quyết bài toán tuyển dụng, đào tạo và giữ chân nhân viên.

Diên Hồng hiện có hơn 300 nhân viên, trong đó hơn một nửa dưới 30 tuổi. Doanh nghiệp xây dựng các chương trình giữ chân người lao động, đồng thời tổ chức những hoạt động như thi sắc đẹp, thể thao, khiêu vũ và cờ cho người cao tuổi.

Nút thắt lớn nhất vẫn là khả năng chi trả

Ở phía người sử dụng dịch vụ, mức phí chăm sóc đang vượt khả năng tài chính của nhiều người cao tuổi.

Theo UNFPA, khoảng 76% người cao tuổi tại Việt Nam không có lương hưu, khiến nhiều người phải dựa vào tiền tiết kiệm hoặc sự hỗ trợ từ con cái.

Dữ liệu của Bảo hiểm Xã hội Việt Nam cho thấy khoảng 3,4 triệu người đang nhận lương hưu và trợ cấp hằng tháng. Trong đó, gần 564.000 người nhận dưới 3 triệu đồng/tháng, còn khoảng 1,35 triệu người nhận từ 3 triệu đến 6 triệu đồng/tháng.

Các mức thu nhập này thấp hơn đáng kể so với phí tại cơ sở dưỡng lão tư nhân. Ngay cả mức khởi điểm 7 triệu đồng/tháng của Diên Hồng cũng vượt khoản lương hưu và trợ cấp của nhiều người. Trong khi đó, người sống tại các cơ sở chăm sóc tư nhân hiện không nhận được trợ cấp trực tiếp từ Nhà nước cho khoản chi này.

Ông Nguyễn Như Nga, 98 tuổi, đã sống tại một cơ sở của Diên Hồng trong 6 năm, là một trong những người nhận thấy rõ khoảng cách đó. Ông chuyển vào đây sau một lần bị đột quỵ, khi vợ đang sang Anh thăm con và một người con khác sống ở thành phố khác.

Theo ông, trước đây các đại gia đình thường sống gần nhau. Tuy nhiên, quá trình công nghiệp hóa khiến con cái ngày càng làm việc xa nhà, nên việc người thân thường xuyên ở bên chăm sóc cha mẹ không còn dễ dàng.

Ông cho rằng viện dưỡng lão phù hợp với nhiều người cao tuổi như mình, nhưng chi phí vẫn là rào cản lớn.

“Không phải ai cũng có đủ khả năng sống ở đây, chưa nói tới việc ở phòng riêng như tôi”, ông nói và đề nghị Nhà nước có thêm chính sách hỗ trợ lĩnh vực này.