Chùa cổ nằm giữa ngôi làng hình 'cá chép vượt Vũ Môn', hơn 400 năm không có sư trụ trì

Chùa Keo Hành Thiện nằm trên khuôn viên rộng hơn 1ha tại làng Hành Thiện, xã Xuân Hồng, tỉnh Ninh Bình. Đây là vùng đất nổi tiếng với truyền thống hiếu học, từng sản sinh nhiều danh nhân, trí thức. Ngôi làng có thế đất đặc biệt, giống như hình “cá chép vượt Vũ Môn”, xung quanh bao bọc bởi sông nước.

Chùa có nguồn gốc đặc biệt gắn với Thần Quang tự từ thời Lý. Tên gọi dân gian “chùa Keo” cũng bắt nguồn từ vùng đất Giao Thủy. Theo cách gọi Nôm, chữ “Giao” được đọc là “Keo”, vì vậy chùa Giao Thủy dần được người dân quen gọi là chùa Keo.

Năm 1611, một trận lũ lớn trên sông Hồng tàn phá làng mạc và cuốn trôi ngôi chùa cổ. Sau biến cố này, cư dân vùng Giao Thủy phải rời quê, tìm đến những vùng đất mới để định cư.

Một bộ phận dân cư chuyển về phía nam sông Hồng, lập làng Hành Cung, sau đổi tên thành Hành Thiện ại đây, người dân dựng lại chùa Keo như ngày nay. Bộ phận còn lại chuyển sang phía tả ngạn sông Hồng, lập làng Dũng Nhuệ thuộc xã Vũ Thư, tỉnh Hưng Yên. Sau khi ổn định cuộc sống, người dân cũng dựng một ngôi chùa để thờ Phật và Thiền sư Dương Không Lộ.

Vì thế, hiện nay có hai ngôi chùa Keo cùng bắt nguồn từ ngôi chùa cổ trên đất Giao Thủy: chùa Keo Hành Thiện và chùa Keo ở làng Dũng Nhuệ.

Trải qua hơn 400 năm cùng nhiều lần trùng tu, tôn tạo, chùa Keo Hành Thiện vẫn bảo lưu được nhiều giá trị kiến trúc, nghệ thuật đặc trưng của thời Hậu Lê.

Ngôi chùa cổ mang dấu ấn kiến trúc Hậu Lê

Ngôi chùa được bố trí theo kiểu “nội công ngoại quốc”, các hạng mục kiến trúc sắp xếp cân đối trên một trục dọc, còn gọi là đường thần đạo.

Quần thể chùa gồm tam quan ngoại, tam quan nội kiêm gác chuông, phủ Mẫu, hệ thống hành lang, chùa Phật, đền Thánh, nhà Tổ, nhà ký đồ, nhà oản, nhà bếp cùng nhiều công trình phụ trợ.

Phía trước chùa là hồ bán nguyệt, mặt nước phẳng lặng soi bóng gác chuông cổ kính. Tam quan nội kiêm gác chuông gồm 5 gian, được dựng theo lối chồng diêm hai tầng tám mái, cao khoảng 7,5m.

Gác chuông có kết cấu khung bằng gỗ lim, gồm 8 cột đại trụ và 16 cột quân đặt trên các chân tảng đá chạm khắc hoa văn hoa sen. Công trình còn bảo lưu nhiều đường nét kiến trúc, điêu khắc mang đậm phong cách nghệ thuật thời Hậu Lê.

Qua gác chuông là cụm kiến trúc trung tâm. Chùa Phật được xây dựng theo kiểu chữ “Công”, gồm tiền đường 5 gian, thiêu hương 3 gian và thượng điện 3 gian, nổi bật với hệ mái cong đặc trưng của kiến trúc truyền thống Việt Nam.

Không gian thờ tự được bố trí theo lối “tiền Phật, hậu Thánh”: Phía trước thờ Phật, phía sau thờ Đức Thánh Tổ - Thiền sư Dương Không Lộ, nhân vật gắn liền với lịch sử hình thành ngôi chùa.

Bên cạnh giá trị kiến trúc, chùa Keo Hành Thiện còn lưu giữ nhiều cổ vật quý bằng gỗ, đá, đồng, gốm sứ... trong đó có những hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia.

Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật, chùa Keo Hành Thiện được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2016.

Ngôi chùa hàng trăm năm không có sư trụ trì

Không chỉ nổi bật bởi kiến trúc cổ, chùa Keo Hành Thiện còn có một nét đặc biệt hiếm gặp: Ngôi chùa không có sư trụ trì hàng trăm năm qua.

Theo người dân, từ nhiều đời nay, việc hương khói, vệ sinh, bảo quản di tích và đón tiếp khách thập phương đều do người dân địa phương luân phiên đảm nhận.

Chùa không có tăng ni thường trú. Việc chăm sóc, gìn giữ di tích được chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư phối hợp thực hiện. Đại diện các gia đình đảm nhận công việc trông nom, tế lễ tại chùa được gọi là thủ từ.

Hiện có khoảng 30 thủ từ luân phiên trông coi chùa, mỗi người phụ trách trong khoảng 15 ngày. Trong thời gian này, thủ từ đảm nhận việc hương khói, thực hiện các nghi lễ và bảo vệ di tích.

Theo người dân địa phương, trước đây, khi tình trạng trộm cắp còn hoành hành, dân làng phải cắt cử người túc trực cả ngày lẫn đêm để bảo vệ chùa và những cổ vật bên trong. Việc trông coi di tích vì thế không chỉ là trách nhiệm của riêng các thủ từ mà đã trở thành công việc chung của cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Dù không có sư trụ trì, các nghi lễ tín ngưỡng và hoạt động truyền thống tại chùa vẫn được duy trì đều đặn. Đối với người dân Hành Thiện, đây không phải điều khác thường mà là một “lệ làng” được gìn giữ từ đời này sang đời khác.

Song song với việc gìn giữ kiến trúc và cổ vật, người dân Hành Thiện vẫn duy trì nhiều nghi lễ, lễ hội truyền thống gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng. Hằng năm, chùa Keo Hành Thiện tổ chức hai kỳ lễ hội lớn vào mùa xuân (ngày 15 tháng Hai Âm lịch) và mùa thu (từ 13 đến 15 tháng Chín Âm lịch).

Chính những nét tiêu biểu ấy, Lễ hội chùa Keo Hành Thiện tiếp tục được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019.

Ngày nay, giữa nhịp sống hiện đại, chùa Keo Hành Thiện vẫn giữ vẻ trầm mặc của một ngôi cổ tự hàng trăm năm tuổi. Không có sư trụ trì, nhưng từng mái ngói, gian thờ, cổ vật và những mùa lễ hội vẫn được các thế hệ người dân Hành Thiện thay nhau chăm sóc, gìn giữ.