Vị Tiến sĩ Việt Nam được người Trung Quốc lập miếu thờ khi còn sống, tên được khắc tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám
Ông từng đảm nhiệm những trọng trách của triều đình, tham gia công việc chính trị, giáo dục, quân sự và đặc biệt để lại dấu ấn trong hoạt động bang giao với nhà Thanh.
Nổi tiếng từ nhỏ nhờ tư chất thông minh
Tiến sĩ Nguyễn Công Cơ sinh năm 1676 trong một gia đình có truyền thống nho học ở làng Xuân Đỉnh (nay thuộc Hà Nội). Ông vốn nổi tiếng trong vùng bởi tư chất thông minh, mẫn tiệp và tài thơ phú. Từ khi còn rất trẻ, ông đã bước vào con đường khoa cử và liên tiếp đạt thành tích cao.
Năm 1687, khi mới 13 tuổi, Nguyễn Công Cơ dự thi Hương khoa Đinh Mão, niên hiệu Chính Hòa thứ 8 và đỗ Tam trường. 6 năm sau, tại khoa thi Hương Quý Dậu năm 1693, ông tiếp tục đỗ Hương cống.
Năm 1697, khi 23 tuổi, Nguyễn Công Cơ dự khoa thi Hội vào mùa Đông, khoa Đinh Sửu, niên hiệu Chính Hòa thứ 18 đời vua Lê Hi Tông. Ông trúng Tứ trường và tiếp tục vào thi Đình, được ban Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân. Với kết quả này, Nguyễn Công Cơ trở thành người trẻ nhất đỗ Tiến sĩ trong khoa thi năm đó.
Tên tuổi và quê quán của ông được khắc trên bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho đến tận ngày nay, lưu lại dấu tích về một người đã sớm thành danh trên con đường khoa cử của Đại Việt cuối thế kỷ XVII.
Sau khi đỗ Tiến sĩ, Nguyễn Công Cơ được bổ nhiệm làm Hiệu thảo tại Hàn lâm viện. Năm 1704, dưới niên hiệu Chính Hòa thứ 25, khi Trịnh Luân, Trịnh Phất và Đào Quang Nhai mưu phản, Nguyễn Công Cơ trong quá trình dò xét đã phát hiện tình hình và tâu báo lên triều đình. Vụ việc sau đó được giao cho quan lại xét xử, những người liên quan đều bị xử theo pháp luật. Nhờ đó, Nguyễn Công Cơ được cất nhắc giữ chức Hữu Thị lang Bộ Công.
Nhà ngoại giao đại tài và chuyến đi sứ thành công
Sau này, ông lần lượt đảm nhiệm những trọng trách trong triều đình. Năm 1715, khi đang giữ chức Tả Thị lang Bộ Hộ, Nguyễn Công Cơ được cử làm Chánh sứ, dẫn đầu đoàn Đại Việt sang nhà Thanh thực hiện việc tuế cống.
Chuyến đi sứ trở thành một dấu mốc quan trọng trong sự nghiệp của Nguyễn Công Cơ. Trong quá trình bang giao, ông cùng đoàn sứ bộ đã đấu tranh nhằm loại bỏ nhiều quy định và lệ cống nặng nề mà nhà Thanh đặt ra đối với Đại Việt. Một số lễ vật cống nạp được giảm về số lượng, trong đó có sừng tê và vàng. Lệ cống “người bằng vàng thế mạng Liễu Thăng” vốn được ghi nhận từ thời Lê Sơ cũng được bãi bỏ sau chuyến đi này.
Một nội dung quan trọng khác trong chuyến đi sứ là việc xác định, cắm mốc giới giữa hai bên. Nguyễn Công Cơ đồng thời đấu tranh để đòi lại mỏ đồng Tụ Long cùng những khu vực biên cương bị phía Trung Quốc lấn chiếm trong nhiều năm. Những kết quả đạt được góp phần xác định rõ hơn đường biên giới và bảo vệ quyền lợi của Đại Việt tại khu vực biên cương.
Sau chuyến đi sứ, Nguyễn Công Cơ được triều đình thăng chức Thượng thư Bộ Binh.
Đằng sau chuyến đi sứ của Nguyễn Công Cơ còn có sự hỗ trợ của những người từng là học trò của ông tại Việt Nam, sau này trở thành quan lại trong triều Thanh. Theo Sứ trình nhật lục, được Trần Anh Thái viết lại trong cuốn Quận công Nguyễn Công Cơ - Cuộc đời và sự nghiệp, hai anh em họ Phùng, khi còn nhỏ từng theo gia đình sinh sống tại phường Hà Khẩu, Hà Nội và theo học Nguyễn Công Cơ. Sau khi trở về Trung Quốc, họ tiếp tục học hành, đỗ Tiến sĩ và ra làm quan.
Khi đoàn sứ bộ do Nguyễn Công Cơ dẫn đầu đến địa giới Quảng Đông, đoàn từng dừng chân trước một ngôi miếu. Khi định vào trong thắp hương, sứ bộ bị ngăn lại. Sau đó, Nguyễn Công Cơ mới biết ngôi miếu này được lập để thờ chính mình.
Những người học trò cũ của ông vì nhớ ơn thầy đã lập miếu, lấy ngày sinh của Nguyễn Công Cơ làm ngày tổ chức cúng tế. Khi biết người thầy năm xưa đang dẫn đầu đoàn sứ bộ Đại Việt sang Trung Quốc, họ đã cung kính đón tiếp, đưa rước và hỗ trợ đoàn trong chuyến đi.
Cương trực trên chính trường, để lại nhiều trước tác
Năm 1720, dưới niên hiệu Bảo Thái thứ nhất, triều đình tiến hành khảo xét công trạng 10 năm của các quan lại. Khi ấy, Nguyễn Công Cơ được xếp vào hạng thượng khảo và đứng đầu trong các quan văn, được ban tước Cảo Quận công. Cũng trong năm này, ở tuổi 46, ông được bổ nhiệm làm Tham tụng trong phủ Chúa.
Trên cương vị quan lại, Nguyễn Công Cơ còn tham gia vào nhiều công việc liên quan đến kinh tế, giáo dục, quân sự và quản lý đất đai. Ông góp phần đề xuất những chính sách nhằm xóa bỏ các trang trại của nhà giàu, xác định lại ranh giới ruộng đất và hướng tới việc phân chia ruộng công hợp lý để người dân có đất canh tác. Trong giáo dục, ông tham gia thay đổi cách thức ra đề thi, đồng thời chú trọng việc kiểm tra, xem xét và hạn chế những tiêu cực trong trường học.
Trong lĩnh vực quân sự, Nguyễn Công Cơ góp phần xây dựng lực lượng quân đội theo hướng có tổ chức, chú trọng việc học tập, rèn luyện và giữ gìn quan hệ hòa hiếu với các nước láng giềng.
Là người cương trực, ông cũng không né tránh những sai phạm ngay trong hoạt động khoa cử. Khi phát hiện những bất thường trong việc tổ chức thi Hương tại lầu Ngũ Long, Nguyễn Công Cơ đã tâu báo lên chúa Trịnh. Sau đó, chúa Trịnh ra lệnh tổ chức thi lại. Ghi nhận công trạng của ông, chúa Trịnh gia thăng Nguyễn Công Cơ làm Thiếu bảo.
Tháng 5/1727, Thiếu bảo Nguyễn Công Cơ chuyển sang võ giai, giữ chức Thự phủ sự. Sáu năm sau, tháng 11/1733, ông qua đời. Sau khi mất, triều đình gia tặng ông chức Thái phó.
Không chỉ để lại dấu ấn trên chính trường và trong hoạt động bang giao, Nguyễn Công Cơ còn có những trước tác được lưu truyền. Trong số đó có Vũ học tùng ký, Hoàng Hoa thuật thực ký, Sứ trình nhật lục được chép trong Xuân Tảo thượng thư Nguyễn tiến sĩ gia phả và Tương sơn hành quân thảo lục. Một số bài thơ của ông cũng được ghi lại trong Toàn Việt thi lục.
Từ một người sớm nổi danh trên đường khoa cử, Nguyễn Công Cơ từng bước đảm nhiệm những trọng trách của triều đình, tham gia công việc chính trị, giáo dục, quân sự và đặc biệt để lại dấu ấn trong hoạt động bang giao với nhà Thanh. Tên tuổi ông cùng quê quán được khắc trên bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, trở thành một phần tư liệu lưu lại về một nhân vật nổi bật của lịch sử Đại Việt thế kỷ XVII - XVIII.
Bài viết sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:
- Vị Tiến sĩ cương trực nổi tiếng thanh bần, được dựng miếu thờ khi còn sống - Báo Giáo dục và Thời đại
- Nguyễn Công Cơ là ai mà được vua Lê ban cho cả kho muối của triều đình làm nơi hương khói? - Báo Dân Việt
- Quận công chống gian lận thi cử - Báo Quân đội Nhân dân
- Quận công Nguyễn Công Cơ: Người thầy và vị quan trị thủy đất Thăng Long - Nhịp sống Hà Nội, Chuyên trang của Báo điện tử Hà Nội mới
